Hen Ddarn o Bapur

17 Rha

Y prif reswm y bu’r hen flog yn fud ers mis a mwy yw prysurdeb ofnadwy gyda pheth arall, sef didoli pentwr anferth – ie ANFERTH – o doriadau papur newydd y bûm, am ryw reswm gwallgo, yn eu hobsesiynol gasglu oddi ar y 1950au.   Mae yma gannoedd o filoedd o doriadau ar amrywiaeth o bynciau, gyda’r ffynhonnell a’r dyddiad wedi eu nodi ar y rhan fwyaf.  Fy mwriad yw eu cyflwyno i archifdy nid nepell o’r tŷ yma.

Dyma ichi un hen damaid a ddaeth i’r fei.  Daw o’r Observer, tua 1963-4, ac fe welwch mai ‘Our Welsh Correspondent’ sy wedi bod wrthi.  Gobeithio medrwch ei ddarllen.

hen ddarn

Nid oes angen i mi ymhelaethu.  Dim ond dwyn i gof nad oedd fawr ddim dysgu trwy’r Gymraeg yn digwydd yng ngholegau’r Brifysgol bryd hynny y tu allan i adrannau’r Gymraeg ei hun. Rhyw ychydig o Efrydiau Beiblaidd, prin ddechrau; a thamaid o Hanes Cymru efallai.  Ond yr oedd hynny, fel y gwelwn, yn llawer, llawer gormod yng ngolwg y ‘senior member’ a’r Gohebydd Cymreig sy’n ei ddyfynnu. Yr oedd y mymryn dysgu trwy’r Gymraeg, a’r mymryn ymwybyddiaeth ohoni, yn fwrn ar eu heneidiau, a’r ateb a awgrymid oedd alltudio’r Cymry i ryw gilfach o’r ‘Celtic Fringe’  gan adael y gweddill blaengar, goleuedig i fynd ymlaen â’r gwaith go-iawn.

Arwyddocâd y pisyn papur, – ei ‘werth’, os mynnwch, i haneswyr – yw ei fod yn dangos sut fath o feddylfryd a enillodd y dydd pan rannwyd Prifysgol Cymru yn nifer o brifysgolion.  Yr oedd mwy nag un peth wedi arwain at y rhannu hwnnw, ond yr un peth creiddiol, yr un ysgogiad canolog, yr un ffactor na buasai rhannu hebddo, oedd gwrth-Gymreigrwydd pur mewn potel sôs.  Pan ddaeth y ddadl i’r pen yng ngwanwyn 1964 yr oedd nifer o Gymry yn y Brifysgol, dan arweiniad Alwyn D. Rees, yn abl a mwy na pharod i roi caead ar debot pobl fel y ‘senior member’ a’r ‘Welsh correspondent’.  Yng Nghymru led-ymreolus y 2000au, nid oedd neb.  Trychineb fu hyn, ac mae’n awgrymu nad ydym ni yng Nghymru bellach â’r ddawn i weinyddu nac i redeg dim byd.  Y rheini o raddedigion Prifysgol Cymru sy’n dweud nad ydynt yn deall y pethau yma, ac y mae eu hwynebau’n mynd yn wag a’u llygaid yn dechrau rowlio rownd a rownd pan grybwyllir y mater, peidied neb ohonynt â’u cyfri eu hunain yn gyfeillion i mi.  Sgandal fwyaf byd addysg yn ein hoes ni oedd hon.

Mae llawer na ellir ei adennill.  Ond drwy ddyfal ailadeiladu fe ddylai fod yn bosibl  ailgreu eto rywbeth tebyg i’r hyn a gollwyd drwy ddinistrio’r Brifysgol ffederal.

Yr amod gyntaf yw fod pobl yn gwybod yr hanes ac yn deall beth sydd wedi digwydd.  Mae dau argraffiad o’m hen bamffled bach Trwy Ofer Esgeulustod  bellach wedi gwerthu allan. Mi ddylwn wneud argraffiad newydd, ond yn y cyfamser efallai y bydd y fersiwn yn archif Ionawr 2013 o’r blog hwn o ryw gymorth.

 

Un Ymateb to “Hen Ddarn o Bapur”

  1. sionyn Rhagfyr 18, 2014 at 10:25 am #

    Ga’ i awgrymu bod yna ddirfawr angen llyfryn yn y Gymraeg ac yn y Saesneg sy’n olrhain a chofnodi yr agwedd a meddylfryd gwrth-Gymraeg?

    Ga’ i awgrymu’n bellach Dafydd dy fod di (gan fod gen ti’r casgliad anferthol sy’n llawn dop o ragfarnau gwrth-Gymraeg) yn cyhoeddi llyfr ar y pwnc?

    Mae’r naratif o cenedlaetholeb = hiliaeth; gwledig = ceidwadol = adweithiol; Cymraeg = gwrth-gosmopolitan ayyb mor ddwfn nes ei fod yn wireb i’r wasg ac i’r Chwith Brydeinig.

    Ond does neb hyd yma wedi sgwennu un dadansoddiad ac enghreifftiau o’r gwrth-Gymreictod sydd wedi ei seilio ar ddim mwy na rhagfarn. Yn sicr ddim yn y Saesneg ac yn sicr ddim am ran y Baid Lafur, dylanwad y Central College, imperialaeth boblogaeth y dosbarth gweithiol, rhagfarn (os nad hiliaeth) at y Gymraeg a Chymry.

    Byddai’n lyfryn chwyldroadol i’w chyhoeddi ac un sydd wir ei angen er mwyn dod â balans i’r drafodaeth ac herio’r consensws fod yn Gymraeg yn rhyw lefethair i ddatblygiad diwylliannol ac economaidd.

    Mae ‘na linyn a naratif glir i’w gael ond bod neb hyd yma wedi ei roi mewn cyd-destun glir, gonest a darllenadwy gyda dyfyniadau i’w gefnogi.

    Beth amdanni Dafydd?

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s

%d bloggers like this: