Sgwrs i îcs

22 Ion

ESBONIAD.   Cylch o bobl yw’r ‘Gîcs Gramadeg’ a fu’n cwrdd yng Nghanolfan Bedwyr, Prifysgol Bangor i drafod agweddau ar ramadeg a geiriaduraeth. Ar gael yn awr dan olygyddiaeth Delyth Prys mae e-gyfrol o ddarlithoedd y cylch.  Gofynnwyd i mi ddweud gair ar noson lansio’r gyfrol, a dyma f’ychydig sylwadau.

Annwyl gyd-Gîcs,

Neu ‘Annwyl gyd-Îcs’ ddylwn i ddweud efallai …   Rydw i am ddyfynnu ichi heno ychydig linellau o lyfr bychan y ces i’r pleser mawr o’i hyrwyddo drwy’r wasg yn ddiweddar, sef golygiad newydd o gerddi’r anfarwol John Evans, y Bardd Cocos.  Ac  – fel y bydd arweinydd cymanfa ganu yn hoffi dweud  – wrth imi ddyfynnu, meddyliwch am y geiriau.

(1)    Morgan Lloyd, yn ddi-oed,
Ddaeth o Lundain ar ei ddau droed
Bob cam.

(2)    Y gath mi rydd frath:
Mae hi yn gynffonnog, gronnog,
Croeniog, ffroeniog, dihoeniog;
Mae hi ar ei cholyn yn un rholyn,
Yn watsio, ac yn catsio llygod yn llu;
A’r llygod yn llu a redant o’r tŷ
Pan welant hwy hi.

Mae hi yn chwilotog llygotog.
Gan chwilota o’r naill dwll i’r llall,
Ac o’r naill dwll i’r llall,
Ac o’r naill gornel i’r llall,
Ac o’r corneli i’r cwpwrdd corneli,
Ac ar ôl Neli, ac yn y môr heli
Y bydd diwedd Lowri.

(3)    Fe adeiladwyd llong fawr
A’i henw hi yn Great Eastern,
O waith y seiri, yn aneiri,
Yn naddu coed, yn ddi-oed,
Cyn mynd dros ei hoed yn ddi-oed;
O waith y boiler makers,
A rhai wedi troi yn Quakers,
O waith yr engineers,
A rhai yn gweiddi ‘my dears!’

Rydw i am ofyn rŵan, wnaethoch chi sylwi ar un peth nad oedd yn y dyfyniadau yna?  Na, wnaethoch chi ddim sylwi efallai, oherwydd doedd o ddim yno.  Gwell imi ateb fy nghwestiwn fy hun.  Beth nas ceir yng ngherddi’r Bardd Cocos? Ateb:  gwall gramadeg.  Yn un peth, roedd y Bardd Cocos yn cyfansoddi ar lafar, ac o’r herwydd yn llwyr osgoi’r iaith goeg, annilys sy’n andwyo gwaith llawer o brydyddion llythrennog ei oes. Pwy bynnag gymerodd y cerddi i lawr a pharatoi argraffiad gwreiddiol (? 1879) – ac mae’n dipyn o ddirgelwch pwy oedd hwnnw – clod iddo yntau am gadw’n ddilychwin iaith gywir y bardd. Ond yn ail, a hyd yn oed yn bwysicach efallai, doedd gan y Bardd Cocos mo’r adnodd angenrheidiol hwnnw ar gyfer gwneud gwall iaith, sef gwybodaeth o iaith arall.  Rydym ni Gymry heddiw yn gwneud gwallau, nid am ein bod yn ddrwg, nac yn dwp, nac yn ddiog – er efallai ein bod yn bob un o’r rheina – ond o’n gwybodaeth o iaith arall, mewn sefyllfa lle mae’r iaith honno’n drech am resymau gwleidyddol a diwylliannol.   Oedd, roedd gan y Bardd Gymreigiadau fel ‘watsio’ a ‘catsio’, ac roedd  yn medru odli Quakers a boiler-makers, engineers a my dears; ond doedd asid y Saesneg ddim wedi bwyta i mewn i gystrawennau ei Gymraeg.

Pob gwall mewn Cymraeg heddiw, mae’n tarddu o fedru Saesneg mewn sefyllfa ddwyieithog anghyfartal, ansefydlog. Ac fe ddigwydd mewn un o ddwy ffordd. Yn gyntaf, dilyn cystrawen y Saesneg hyd at fethu cyfleu ystyr. Ac yn ail, gyda’r un canlyniad, methu â thrin un o adnoddau’r Gymraeg am nad yw’r adnodd honno i’w chael yn Saesneg. Cofiwch, nid am ffurfiol ac anffurfiol, safonol ac ansafonol, uwch ac is yr ydym yn sôn;   mae’r amrywiadau hynny i’w cael oddi fewn i bob iaith, wrth reswm.   Rydym yn sôn am gamgyfleu meddwl.  Enghraifft?   ‘Dydw i heb molchi’ lle golygir ‘rydw i heb molchi’ neu ‘dydw i ddim wedi molchi’. ‘Y dyn a brynodd car’, lle golygir ‘y dyn a brynodd gar’.  A’r peth rhyfedd ac ofnadwy hwnnw, ‘Prynwyd Wil y car’.  Ac ymlaen hyd at ryw 30-35 o wallau y gellir eu nodi a’u rhestru.  Y gwallau yna, a’r cywiriadau, oedd sail rhaglen Cymarfer, – wn i ddim a oes unrhyw un yn defnyddio honno bellach.  Mae’n gred gen i hefyd y gellir eu crynhoi i gyd mewn llawlyfr bychan iawn, ac rwy’n gobeithio gwneud hynny ar fyrder, os byw ac iach. Ei enw? iawn Bob Tro.

Ar wahân i ddweud wrth bobl, ar air neu mewn print, ‘dyma sy’n iawn’,   beth a ellir ei wneud?   Fe ellir gosod esiampl, ond i hynny fod yn llwyddiannus mae’n rhaid i’r esiampl gyrraedd rhyw nifer neu ryw gyfartaledd o bobl.   Efallai y gwnewch chi oddef gair bach o brofiad, ac wrth ddweud y profiad nid y bwriad yw ceisio cydymdeimlad.  Yn ffyniant  iaith mae llythrenogrwydd yn un ffactor.  Iaith a siaredir gan bum can mil, fe fyddai’n gryfder mawr iddi petai, dyweder, hanner y siaradwyr yn arfer ei darllen yn rheolaidd. Ond beth sydd yna i’r nifer hwnnw o Gymry ei ddarllen? Diolch am y papurau bro, a fu’n angor i’r Gymraeg am ddeugain mlynedd. Adeiladu ar y sail hon oedd bwriad ein cwmni bach ni, Dalen Newydd, wrth gynhyrchu rhifynnau peilot Tarian Arfon a Tharian Môn yn 2007.  Papurau wythnosol oedd y rhain i fod, yn cael eu cynnal gan hysbysebion a’u rhannu am ddim a heb eu gofyn. Y nod oedd dosbarthu 30,000 yn wythnosol drwy siroedd Caernarfon a Môn (sef y ddwy sir go iawn), gan gychwyn cadwyn a fyddai’n cyrraedd tua 100,000 drwy Gymru.   Can mil o gartrefi, dau gan mil (dyweder) o ddarllenwyr.  Gwaetha’r modd doedd ein harolwg o hysbysebwyr y ddwy sir ddim yn gwarantu digon o gefnogaeth i fentro ymlaen, ac ar ôl colli arian go fawr mae’r cynllun ar stop ar hyn o bryd. Cefnogaeth llywodraeth leol a Chynulliad? Unwaith eto dim digon, ac fe gollodd un cynrychiolydd etholedig o leiaf dair fôt o un tŷ drwy ddewis peidio ag ateb llythyr ynglŷn â’r mater.  Argraff arall hefyd – o edrych yn ôl a chymharu ag adeg pan werthwyd bron i 25,000 copi o Bronco drwy Fôn ac Arfon – oedd fod pobl wedi dieithrio oddi wrth y Gymraeg, a’u gafael arni heb fod yn ddigon i ddeall hiwmor ynddi.   Wn i ddim hoffai rhai ohonoch chi heno gopi i fynd adref o un o’r ddwy Darian  …?   Fe’i cewch ar y diwedd, â chyfarchion Dalen Newydd Cyf.

Oddi fewn i’r un 500,000 hefyd fe fyddai’n beth da iawn, ac yn gryfder mawr i’r Gymraeg, petai yna gnewyllyn digon llythrennog i gael blas o hyd ar rai o glasuron yr iaith.  Hyn, cynllun llawer iawn llai uchelgeisiol a llai rhyfygus na’r un o’r blaen, oedd tu ôl i lansio cyfres ‘Cyfrolau Cenedl’ a bellach ‘Yr Hen Lyfrau Bach’.  ‘Cnewyllyn’ o faint ddywedwn ni, o blith y 500,000 ?  Beth am ryw un y cant, pum mil?  Yn y flwyddyn 1790 fe aeth Twm o’r Nant ati i werthu copïau o’i lyfr newydd Gardd o Gerddi. A’i becyn ar ei gefn, a chyda help un ffrind, fe werthodd ddwy fil, a theimlo’n siomedig wedyn nad oedd wedi gwerthu mwy.  Gwerthiant ein cyfrol ni, Canu Twm o’r Nant, rhwng 2010 a heddiw?  Tua dau gant. Y naw cyfrol arall yn yr un gyfres? Prin gyrraedd y rhif hwnnw.

Nawr, mae dweud y drefn am beidio prynu llyfrau Cymraeg yn debyg iawn i ddweud y drefn am beidio mynd i’r capel, a dydw i ddim am ei wneud.  Yn y ddau achos, mae yna resymau.  Ond waeth inni gydnabod y ffaith:  mae’r genedl lythrennog, ddiwylliedig, Gymraeg wedi mynd yn beth fechan fechan fach, sylweddol lai, mae’n debyg, na’r dosbarth cefnog Cymraeg-ddibynnol yr ydym ni i gyd yma’n perthyn iddo. Y genedl y cododd William Salesbury, Morgan Llwyd, Ellis Wynne, Twm o’r Nant, Goronwy Owen, Emrys ap Iwan, John Morris-Jones, W.J. Gruffydd i’w hannerch, dydi hi ddim yna bellach, mae hi wedi mynd, wedi marw.  Teg y gellir gofyn – ac efallai bod rhai ohonoch chi yn ei ofyn – pam dal ati o gwbl?  Mae un o ddau ateb: i rai ohonom ni, methu stopio; ‘hen arfer, hon a orfydd’;  i eraill, job, rhywbeth bach at fyw, rhywbeth i’n cario ni at ein pensiwn.

Car yn powlio i lawr yr allt ar danc gwag yw Cymru bellach, ac mae cysgod methiannau mawr, gwaradwyddus dros bopeth yr ydym yn ei wneud.  Y pum can mil yna; fe ddylai fod ganddyn nhw – neu gennym ni – dri neu bedwar papur newydd dyddiol.  Dyma ni wedi methu sefydlu cymaint ag un.  Methiant arswydus arall: ein bod ni, bron bawb sydd yma heno, a phawb sydd â’r un cymhwyster â ni, sef gradd Prifysgol Cymru, wedi caniatáu i’r hyn sydd wedi digwydd i Brifysgol Cymru ddigwydd.  Fe fydd ymgyrchu ar y mater hwn eto, gallaf addo ichi, a phan ddaw yr awr gobeithio na welwn ni neb o raddedigion y Brifysgol yn cuddio dan y bwrdd gan smalio bod heb glywed neu heb ddeall.

‘Digon o feddyliau duon,’ meddech chwithau. Oes gen ti’r un neges bositif i’r genedl heno ’ma?  Onid oes yna rywbeth yn rhywle i gynhesu traed Cymro ar noson oer fel hon?  Oes, a dyma fo.  Y dyddiau diwethaf yma mi fûm yn ymdroi ychydig yn yr hen faes geiriadurol unwaith eto, ac wrth wneud hynny yn rhyfeddu o’r newydd at allu’r Gymraeg i fynegi pethau. Ffordd arall o’i roi: iaith ymhlith ieithoedd ydi’r Gymraeg, dim mwy a dim llai na hynny. Unrhyw beth y gellir ei ddweud mewn iaith arall, yn cynnwys iaith rymusaf y byd, fe ellir ei ddweud yn Gymraeg, dim ond meddwl tipyn bach.   Cwestiwn ichi:   pam mae Geiriadur yr Academi mor fawr a thrwm?  Ateb:  er mwyn colbio’n galed ar ei ben bawb sy’n dweud ‘Does yna ddim gair Cymraeg am y peth-a’r-peth’, lle dylai ddweud wrth gwrs ‘wn i mo’r gair’.

Dros dro y mae pob geiriadur, fel y gwyddom oll. Os byth y daw cyfle i ddiweddaru Geiriadur yr Academi yn y ffordd briodol, sef mewn argraffiad newydd, bydd tipyn go lew  o eiriau’n mynd i mewn iddo nad oeddent yn bod, yn Saesneg na Chymraeg, pan gyhoeddwyd o gyntaf.   Un o’r rheini ydi geek.  Rwy’n gweld ein bod ni wedi cynnwys gair lled agos o ran ystyr, sef nerd, a’n bod ni wedi cyfleu’r ochr lwydaidd, liprynnaidd, sbrychlyd i’r cymeriad arbennig hwnnw. Ond mae ochr arall i’r nerd, fel y gwyddom ni, sef ei arbenigedd, ei feistrolaeth ddihiwmor ar ryw faes neu’i gilydd.  Mae i’r geek hefyd ei ddealltwriaeth o bwnc, wedi dod o lwyr ymroad; ond onid oes hefyd ryw ochr ddigri-ddiniwed i’r geek?  Rhyw arbenigwr sy hefyd yn sbrych, dyna yw’r nerd ; arbenigwr sy hefyd yn rhyw Ddici Bach Dwl yw’r geek.   Ydw i’n iawn?  Cwestiwn llenyddol o bwys mawr: nerd ynteu geek yw’r cymeriad anfarwol hwnnw sy’n  awdurdod digymar ar fyd y genau goeg, ac yn gwbl analluog i drin y byd hwn, yr hen gyfaill Gussie Fink-Nottle, ffrind Bertie Wooster?  Pa air y byddai P.G. Wodehouse wedi ei ddewis petai’r ddau air yn bod?  A’r cyfieithiad gorau o geek, yr un a fyddai’n cwmpasu’r holl amrediad ystyr?  Gîc(-s, giciaid) wrth gwrs.  Ac efallai dylai nerd fynd yn nyrd(-iaid) hefyd.

Mae, medden nhw i mi, yn y Deyrnas hon gymdeithas barchus ac aruchel iawn o’r enw ‘Y Gymdeithas Fathemategol Frenhinol’.  Ac medden nhw eto, mae gan honno ei chinio blynyddol, ac yn y cinio mae’n arferol cynnig llwnc-destun: ‘Iechyd da i Fathemateg Bur.  Na foed iddi byth fod o unrhyw ddefnydd i neb.’   Ar y llaw arall, gwyddor ddefnyddiol iawn ydi Gramadeg.  Hir oes iddi.

O.N.   Ar ddiwedd y cyfarfod, ‘nyrdyn’ oedd gair Robat Trefor.  Da iawn yntê.  Nyrdyn (nyrdod).  Ac atgoffwyd ni gan Delyth Roberts i gynnwys ‘nyrden’ hefyd.  Hollol iawn.  ‘Welis i ddim nyrdyn ’run fath ag o ’rioed.’  ‘Be haru ti’r nyrdan wirion?’    

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s

%d bloggers like this: