Y Cymro a’r PETH (3)

2 Rhag

Dau broffwyd o ganol y 1960au sydd gennym heddiw.

● ‘Y Cymro, adnebydd dy Brydeindod,’ anogodd Alwyn D. Rees wrth gloi erthygl allweddol yn Barn, Mawrth 1965. Erbyn Ionawr 1966 yr oedd J.R. Jones, mewn ymateb, wedi cyhoeddi ei ddadansoddiad disglair, Prydeindod.

Hyd heddiw nid oes neb wedi gwrthateb llyfryn J.R. Jones, na hyd yn oed wedi mynd i’r afael ag ef gyda’r bwriad hwnnw. Yn wir, o blith prif Brydeinwyr Cymru oddi ar 1966, ni allaf feddwl am yr un a chanddo’r adnoddau i’w ddeall, heb sôn am ei ddadansoddi a’i wrthbrofi. O’r tu arall, ni allaf feddwl ychwaith am yr un cenedlaetholwr neu wladgarwr blaenorol o Gymro a allodd adnabod y ffenomen Prydeindod yn y fath fodd, ei hoelio, rhoi arni enw. Dywed J.R.J. mai ar batrwm ‘Cymreictod’ y mae ef yn cynnig y gair, sef gair am y ‘syniad neu’r goel fod Prydain yn genedl’. Tybed nad yr agosaf cyn J.R.J. at ddwyn y cywilydd cudd i’r golau ac at roi bys ar y peth yw wyf yma’n ei alw ‘Y PETH’ oedd yr seiciatrydd Ernest Jones mewn ysgrif yn y Welsh Outlook ddechrau’r 1920au, ar ymdeimlad y Cymry o israddoldeb?

Dyma ddetholiad o eiriau allweddol J.R.J.

● ‘O fewn i’r Cymry y mae eu gelyn.’

● ‘Y mae dau syniad yn bod am berthynas Prydain â’i phobl. Yn ôl y naill, gwladwriaeth yw Prydain, y drefn lywodraethol, gyfreithiol a gweinyddol y gosodwyd holl drigolion yr Ynys hon dan ei hawdurdod. Eithr yn ôl y syniad arall, yn mae Prydain yn genedl.’

● ‘Canys gwers eglur hanes yw mai gwladwriaeth briod y Saeson yw Gwladwriaeth Prydain. … Nid oes, gan hynny, ar dir Prydain (a chofio ein bod yn eithrio’r Alban) namyn un genedl – cenedl y Saeson.’

(Heddiw, a’r Alban wedi dod i chwarae rhan mor allweddol yn y datblygiad posibl, tybed a fyddai J.R.J. yn dal i ‘eithrio’r Alban’? Cwestiwn damcaniaethol, oherwydd â’r ‘Ynys Brydain’ chwedlonol neu yn wir mytholegol, Lloegr a Chymru, y mae a wnelo Prydeindod; honno oedd yn bwysig, a hi sydd yn bwysig o hyd, o ran tueddbennu meddwl y Cymry.)

● ‘[G]ellid dweud nad yw’r Cymry, ar unrhyw gyfrif ffurfiannol, fymryn yn llai o Bobl na’r Saeson. Eto, o ran cyflawnder ffurfiant, er bod iddynt, fel y caf ddangos, ddichonoldeb cenedligrwydd, cenedl erthyledig ydynt.’

● ‘Ond beth yw’r argyhoeddiad styfnig yma sydd ynom ein bod yn genedl? Tybed nad rhyw arbenigrwydd yn natur y cymundod deuglwm … [d]ichonolrwydd anarferol o gryf i dyfu’n drichlwm a chodi i faintioli cenedl gyflawn?’

(A’r ‘trichlwm’ sydd mor ganolog yn ymresymiad J.R.J.: tiriogaeth, iaith, gwladwriaeth.)

● ‘Ac i greu’r ewyllys y mae’n rhaid i’r dichonolrwydd ffurfiannol droi yn ddichonolrwydd ‘gweithrediadol’. Rhaid i’r Bobl ymglywed â’u gwahanrwydd ac â’r gwarth a’r golled a fyddai o ganiatáu ei fwydo allan o fod.’

(Byddwn yn ychwanegu un peth yma, peth pwysig iawn. Ymdeimlo â’r ‘gwarth a’r golled’ o fod wedi methu, ie; ond cyn bwysiced, yn bwysicach ddywedwn i, gallu dychmygu’r HWYL o fod wedi llwyddo. Bu hyn yn absennol o’n plith ni Gymry ers tro byd. A yw’n dechrau ailfrigo? A yw Yes Cymru wedi pwyso rhyw fotwm?)

● ‘Daliaf fi y gellir olrhain y ddeubeth hyn – perswâd treisiol y goel mai Prydain yw ein cenedl, a natur fileinig y gwrthgymreigrwydd – i’r un guddfan ddofn yn isymwybyddiaeth y genedl. Eithr gan ddyfned y guddfan, y mae’n rhaid ‘ceibio’ amdani.’

(Un cwestiwn bach? Onid ‘isymwybyddiaeth y Bobl, er mwyn cysondeb?)

● ‘… [Y]r esboniad ar y Cymry gwrthgiliedig sy’n casáu’r Gymru Gymraeg yw mai bodolaeth ei gwahanrwydd hi a saif rhyngddynt hwy ag ennill hunaniaeth Seisnig. … Fe dry’r seithugiad hefyd yn ymroad diymwybod i gynnal a chwyddo a lledaenu’r goel fod i Brydeindod sylwedd cenedligol y medr Cymro a Sais gyfranogi’n gyfartal ynddo. Ac y mae modd enwi’r math hwn o futholeg – y math diymwybod a goleddir i’w dibenion partïol hwy eu hunain gan ddosbarth arbennig o bobl, eithr nad oes sefyllfa real yn cyfateb iddo. Yr enw a roir arno yw ideoleg.’

Yma, tt. 39-40, y mae’r colyn y try dadl Prydeindod arno. Y mae dylanwad Marxaidd ar y diffiniad o ‘ideoleg’, ac o hyn i’r diwedd cyrcha ymdriniaeth J.R.J. at y cwestiwn ‘A oes obaith torri gafael yr ideoleg ar feddyliau’r Cymry?’

Down yn ôl at J.R. Jones. Gwelaf hi’n amhosibl rhagori ar ei ddadansoddiad ef o wreiddiau seicolegol Prydeindod ac o’i effeithiau fel ideoleg. Yr hyn nad yw ef yn ei drafod yw ei darddiad a’i ffurfiad hanesyddol: nid yw hynny’n annilysu dim ar yr ymresymiad, oherwydd ymresymiad ar y gwastad athronyddol, rhesymegol ydyw. Ond mae’n iawn ac yn bwysig inni fynd ymlaen a gofyn; sut y tarddodd ac yr ymffurfiodd Prydeindod mewn hanes? Pwy a’i creodd? At hynny yfory.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s

%d bloggers like this: