Y Cymro a’r PETH (4)

3 Rhag

Yn ôl ambell arolwg diweddar, mae cyfartaledd uwch o bobl yn Lloegr nag yng Nghymru o blaid annibyniaeth i Gymru. Ni ddylai hynny fod yn syndod, a dyma eiriau ein proffwyd heddiw, yr Athro Gwyn A. Williams (Gwyn Alf), yn ei ddarlith radio When Was Wales? (1979) :

● ‘We Welsh look like being the Last of the British. There is some logic in this. We were, after all, the First.’

Ie, tebyg mai’r Brythoniaid, Celtiaid Brythoneg eu hiaith, oedd y bobl gyntaf y gallwn eu henwi i drigiannu yn Ynys Brydain neu’r rhan helaethaf ohoni. Yr oeddynt yma cyn bod yma Rufeinwyr, Gwyddyl na Saeson. (Erys y cwestiwn heb ei ateb, beth oedd iaith y Pictiaid, pobl gogledd yr Alban, ai rhyw fath o Frythoneg ai rhywbeth hollol wahanol.) Ai colli’r tir a wnaeth y Brythoniaid, i beri ein bod ni’r Cymry’n weddill ohonynt? Nage, meddai Wade-Evans. Ie, medd lleisiau’r traddodiad.

Hyd y gwyddom, ‘Dogfen Gildas’, neu yn benodol adran ohoni, sy’n adrodd gyntaf stori’r golled. A’i chrynhoi at yr hanfod, fe ddywed fod pobl a elwir Britanni wedi colli eu gwlad i’r Saeson cynnar am fod Duw yn eu cosbi am eu pechodau. Ailadroddwyd hyn yn eiddgar, ac ychwanegu manylion a ddaeth yn elfennau anhepgor yn y traddodiad, gan Beda, hanesydd mawr y Saeson. Ond erbyn tua throad y nawfed ganrif, yn yr hen Historia Brittonum (Hanes y Brythoniaid), ‘Llyfr Nennius’ fel yr ydym wedi arfer dweud, wele fynd dros yr hanes gyda newid arwyddocaol mewn pwyslais. Do fe fu colled: nid yn gymaint oherwydd pechodau ag oherwydd clamp o gamgymeriad gwleidyddol; ac fe fydd diwrnod ar ôl hwn. Gyda chwedl y Ddraig Goch a’r Ddraig Wen yn delweddu’r cyfan, ceir addewid y bydd y Brython ryw ddydd yn ennill yr Ynys yn ôl. O hyn fe dyfodd yr holl draddodiad darogan y bu’r Cymry yn ei goleddu a’i feithrin am ganrifoedd. I gwblhau’r broffwydoliaeth yr oedd angen Mab Darogan, un wedi ei ddethol i wireddu’r dyhead, ac yn y diwedd fe’i cafwyd mewn rhyw chwarter Cymro gyda gwreiddiau ym Môn, a’i cafodd ei hun yn brif hawlwr ar ran un o’r ddwyblaid yn Rhyfeloedd y Rhos. Mae’r cwbl yn arwain at Faes Bosworth, 1485, a’i holl ganlyniadau tra chymysg a chroes, ond canlyniadau i’w croesawu a’u canmol medd yr holl draddodiad hanes o’r pryd hwnnw allan.

Cwyno’r golled, disgwyl gwaredigaeth, canmol y tro ar fyd pan ddaeth, dyna y bu’r Cymry yn ei wneud mewn cenhedlaeth ar ôl cenhedlaeth, ac yn lleoliad neu lwyfan i’r cyfan rhyw Ynys Brydain fwy mythaidd na daearyddol. Defnyddiais yr enw ‘Brytaniaeth’ ar swm yr arferion meddwl hyn, ac fe wna eto am wn i. Ie, ‘ideoleg’ unwaith eto, yn ystyr J.R. Jones i’r gair; ideoleg gafael y Cymro ar Ynys Brydain ddychmygol. Do’n wir, bu ei ffrwythau’n gymysg: hi a roes gychwyniad, fel rhan o ddeffroad y ddeunawfed ganrif, i’r symudiadau a greodd yn y man ein holl sefydliadau seciwlar Cymraeg modern. Y Cymmrodorion, sef cyn-frodorion Ynys Brydain; a Gorsedd Beirdd Ynys Brydain – cofiwn yr enw. O’r tu arall, yn sgil Brytaniaeth, neu fel rhyw eiddew yn glynu wrthi, fe dyfodd yr ail ideoleg, sef y Prydeindod y mae J.R. Jones yn ei enwi a’i ddadansoddi. Erbyn canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg yr oedd gafael honno mor gryf nes peri camgymeriad ynfytaf ac echrysaf holl hanes y Cymry, dechrau ymwadu â’u hiaith ar archiad y Llyfrau Gleision. Hon fu buddugoliaeth fawr y PETH.

Do fe elwodd y Bobl Arall ar Brydeindod, gan ei ddyfnhau a’i atgyfnerthu drwy ddod, am gyfnod o ryw ganrif a hanner, yn flaenoriaid y byd. Ond y Cymry a’i creodd.

A oes ymwared? Ymlaen yfory.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s

<span>%d</span> bloggers like this: