Y Cymro a’r PETH (7)

6 Rhag

Heddiw, i gloi, cymysgedd fach o ymatebion i ambell beth yn Cyrchu Annibyniaeth Cymru.

● Arfogaeth Cymru Fydd. Faint? Pa fath? Y flaenoriaeth heddiw, un cwch digon arfog i beri bod cwch cario mwd dros Fôr Hafren yn troi yn ei ôl.

● ‘Penadur’ y wladwriaeth Gymreig, chwedl yr adroddiad. Yn ystod fy oes i bu brenhiniaeth, drwy wahaniaethau’n ffurfiol rhwng gwladwriaeth a llywodraeth, yn gymorth tuag at wneud yn bosibl ddemocratiaeth seneddol, a thrwy hynny radd o ryddid personol, mewn chwech o wledydd gogledd Ewrop (Norwy, Denmarc, Sweden, yr Iseldiroedd, Belg a Phrydain). Yn ystod yr un cyfnod – nid drwyddo, ond yn ei ystod – bu gweriniaethau Ewrop yn unbenaethau i gyd ac eithrio tair, sef Iwerddon, y Swistir a Ffindir. Ond pa frenhiniaeth ystyrlon i Gymru? Gan i’r peth fod y fath ffars dros wyth canrif, a oes unrhyw bwrpas neu ddefnydd i’r sefydliad o ‘Dywysogaeth Cymru’, neu’n wir i’r fath gymeriad â ‘Thywysog Cymru’? Mae brenhiniaeth yr Alban yn sefydliad hanesyddol ystyrlon, ond – gan ddal i osgoi darogan – dywed rhyw gosfa ym mawd fy nhroed chwith mai fel gweriniaeth y bydd dyfodol Cymru yn y pen draw OS cychwyn rhywbeth y blynyddoedd nesaf hyn.

● Problem y Gwasanaeth Sifil. Rhydd yr adroddiad bwys mawr ar y ffaith fod y Gwasanaeth Sifil o hyd yn sefydliad Llundeinig, Prydeinig, er bod canghennau ohono’n gwasanaethau llywodraethau datganoledig yr Alban a Chymru. Ydyw, mae’n siŵr ei bod yn ‘Yes Minister’ yn ddigon aml, gyda gweinyddwyr anetholedig yn goruwchreoli’r gweinidogion sydd i fod yn atebol i ni’r etholwyr. Pwy wêl fai ar Priti am roi ambell ram-dam? Ond rhaid imi ddweud mai’r enghraifft waethaf o beth fel hyn i mi sylwi arni yw, nid dim byd yn Senedd Cymru, ond un o swyddogion cynllunio Cyngor Gwynedd (P.C.) mewn ymchwiliad cyhoeddus, Awst 2016, yn datgan yn iach a heb ymgynghori â neb, y gellid newid polisi iaith y sir er mwyn gwneud pethau’n haws i gwmni niwclear Horizon. A glywyd rhywun o arweinwyr y Cyngor (P.C.) yn dweud ‘hei hei’?

● Adran 13 o’r ‘Crynodeb Gweithredol’: ‘Dylai llywodraeth newydd adolygu sector addysg uwch Cymru o’r bôn i’r brig …’. Gwaith angenrheidiol yn wir, yn cynnwys y dasg o greu Cyngor Cyllido newydd a’i aelodau’n deall rhywbeth am Gymru. ‘Adolygu’ gyda golwg ar ba bethau yn arbennig, gallwn ofyn. A fydd yn bosibl o gwbl newid cyfeiriad colegau a ddaeth i fodolaeth dan gysgod y Llyfrau Gleision ac a lesteiriwyd gan Y PETH o ddydd eu sefydlu hyd heddiw? Dan ba fath drefn a thrwy ba fath fframwaith y gellir adfer rhai o’r cryfderau a gollwyd drwy chwalu’r Brifysgol ffederal? A chwestiwn bach cas: ble roedd gwleidyddion P.C. tra roedd llanast yr ugain mlynedd diwethaf yn y ‘sector uwch’ yn digwydd? Gwleidyddion pa blaid, meddech chi, oedd yn sefyll â’u bysedd yn eu cegau, heb yngan na bw na be, pan oedd cynhebrwng Prifysgol Cymru’n mynd heibio gan wireddu hen freuddwyd y gwrth-Gymreigwyr yn y colegau?

● Yr un adran, 13, sy’n sôn am ‘roi ar waith fesurau i annog rhagor o efrydwyr Cymru i aros yng Nghymru i dderbyn eu cymwysterau …’. Amserol ac angenrheidiol iawn, oherwydd yr amlygiad difrifolaf o’r PETH ym mywyd Cymru heddiw yw awydd y dosbarth proffesiynol Cymraeg i’w ddinistrio’i hun drwy anfon ei blant dros y Clawdd i brynu dysg. Ac yn awr. Fe ildiodd llywodraeth Lafur gyntaf Caerdydd i bwysau gan y tair plaid arall i ddechrau rhoi mymryn o fantais ariannol i fyfyrwyr a arhosai yng Nghymru, ac fe ddechreuodd yr effeithiau ddangos dipyn bach. Ond wedyn i chi, pa blaid, o fewn cynghrair ‘Cymru’n Un’, a gydsyniodd i ddadwneud y gwelliant bach hwn?

‘Mesurau i annog’ – os bydd gwir edifeirwch ac wynebu’r broblem? Pres, pres, pres: dyna mae Cymro’n ei ddallt.

● ‘Cynghrair yr Ynysoedd’, sef cyd-ffederasiwn (Undeb yr Annibynwyr), yn hytrach na ffederasiwn (Yr Hen Gorff), rhwng Cymru a’i chymdogion. Perffaith synhwyrol, a drychfeddwl y bu Gwynfor Evans yn ei gyflwyno dros lawer blwyddyn. Rhan yr Ynys Werdd yw’r broblem. Os galwn Chwe Sir Gogledd Iwerddon yn ‘genedl’ (fel y golyga Boris, mae’n debyg, gyda’i ‘Awesome Foursome’), yr ydym yn camarfer y gair ‘cenedl’. Sonnir am ‘bedair sedd yng Nghymanfa Gyffredinol y Cenhedloedd Unedig’. Ond nid sedd i Ogledd Iwerddon, does bosib. Yr un pryd, anodd yw dychmygu Iwerddon gyfan, os unir Iwerddon byth, yn ymuno â chonffederasiwn dan ‘Benadur Prydain’. Am hyn, yn wir ni wn …

● Da gweld adran ar lywodraeth ranbarthol/leol. Yn sicr fe ddylai fod rôl weithredol iawn i daleithiau neu wledydd hanesyddol Cymru, a dylai cantref a chwmwd barhau’n bethau byw. Ni allaf ychwanegu dim at fy hen erthygl ‘Sir Gwymon a Sir Conbych’, sydd i’w gweld bellach yn fy nghyfrol Wele Wlad.

● Ambell beth bach digrif. ‘Bydd Cymru annibynnol … yn annog pobl Cymru i gymryd rhan yn y celfyddydau, chwaraeon a hamdden.’ Yn wir mae dwy ystyr i ‘gymryd rhan mewn hamdden’, sef (i) gwneud dim byd o gwbl, a (ii) ymroi i rywbeth ar wahân i waith. Hyd yma bu’n well gen i (ii) nag (i), ond yr hyn nad oes arnaf ei eisiau yw llywodraeth Cymru Rydd yn fy mhwnio yn f’asennau gan ddweud ‘Hei, dos i gaiacio / cynganeddu / tyfu rhosod / canu trombôn …’. Mae pethau nad ydynt yn fusnes llywodraeth; nac anghofiwn hynny ar boen ein bywyd wrth inni ymdeithio wysg ein cefnau tuag at annibyniaeth !

DIWEDD

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s

%d bloggers like this: