Archif | Mai, 2018

Nodion brenhinol

20 Mai

Do cofiwch, mi edrychais ar dipyn o’r PETH ac mi wrandewais ar Huw yn gor-dra-Dimblebyeiddio pob Dimbleby a phob Wynford Vaughan Thomas a fu erioed.  Fy ymateb? Cymysg iawn, fel bob amser gydag achlysuron gwladwriaeth a choron Lloegr. Waeth cyfaddef y gwir. Edmygedd.  Tuag at lwyddiant y trefnu manwl a’r cynllunio perffeithgwbl.  A chyda hynny, eiddigedd.  Y meddwl yn dychwelyd o hyd at y diwrnod yn 2004, chwe chanmlwyddiant Senedd Machynlleth.  Dwy neu dair o gymdeithasau bychain gwirfoddol, ynghyd â chyngor y dref, wedi ceisio trefnu rhywbeth.  Cyngor Sir Powys a’r Cynulliad Cenedlaethol yn anwybyddu’r peth yn llwyr. Y gwleidyddion  – pob plaid – yn cadw draw.  Pobl Machynlleth yn swatio yn eu tai.  Prin unrhyw sylw ar y cyfryngau.  Mae calon gan Loegr ; gwir, fe gymer ymdrech a thraul aruthrol i gynnal a hybu’r galon honno, ond mae’n gweithio.  Does dim calon yng Nghymru bellach.  Gofynnodd J. R. Jones y cwestiwn, ‘sawl cenedl sydd yn Ynys Brydain?’  Ac fe’i hatebodd: ‘un: Lloegr’.  Cawn arwyddion aml mai dyma’r gwir; ond gadewch inni weld beth ddaw tua’r Alban yna …

Y dyddiau hyn rwy’n darllen astudiaeth ddiddorol o Iolo Morganwg. A phob tro y bydd rhyw ddefodaeth fawr Brydeinig fe gofiwn – neu fe ddylem gofio – am Iolo ac am ein dyled iddo. Â’i athrylith wyrdroedig fe roddodd i ninnau rywbeth i’n hatgoffa ein bod yn wahanol, ein bod yn bod.  Does dim rhaid bod yn Orseddwr i werthfawrogi hynny.

Yn ddiweddar hefyd roeddwn yn digwydd darllen yn y Beibl rybudd Samuel rhag creu brenhiniaeth.  Pobl Israel eisiau brenin, i fod yr un fath â’r cenhedloedd o’u cwmpas; ond y proffwyd yn eu rhybuddio (I Sam. 8: 11-18):

‘Dyma ddull y brenin a deyrnasa arnoch chwi: efe a gymer eich meibion, ac a’u gesyd iddo yn ei gerbydau, ac yn wŷr meirch iddo, ac i redeg o flaen ei gerbydau ef: ac a’u gesyd hwynt iddo yn dywysogion miloedd, ac yn dywysogion deg a deugain, ac i aredig ei âr, ac i fedi ei gynhaeaf, ac i wneuthur arfau ei ryfel, a pheiriannau ei gerbydau. A’ch merched a gymer efe yn apothecaresau, yn gogesau hefyd ac yn bobyddesau.  Ac efe a gymer eich meysydd, a’ch gwinllannoedd, a’ch olewlannoedd gorau, ac a’u dyry i’w weision.  Eich hadau hefyd a’ch gwinllannoedd a ddegyma efe, ac a’u dyry i’w ystafellyddion ac i’w weision.  Eich gweision hefyd, a’ch morwynion, eich gwŷr ieuainc gorau hefyd, a’ch asynnod a gymer efe, ac a’u gesyd i’w waith. Eich defaid hefyd a ddegyma efe; chwithau hefyd fyddwch yn weision iddo ef.  A’r dydd hwnnw y gwaeddwch rhag eich brenin a ddewisasoch i chwi:  ac ni wrendy yr Arglwydd arnoch yn y dydd hwnnw.’

Ond dal i alw am frenin a wnaeth y bobl, ac wedi gofyn arweiniad Duw fe roddodd Samuel iddynt eu dymuniad. Arllwysodd yr ennaint am ben Saul, y dyn talaf yn eu plith; dyn na fu erioed yn hapus yn y swydd.  Yr oedd rhagwelediad y proffwyd o natur a hynt breniniaethau yn gywir iawn, fel y gwelsom drwy’r canrifoedd, er y gallasem roi ‘gwladwriaeth;’ yn hytrach na ‘brenin’ yn rhai o’i frawddegau heb fod yn anghywir.

Ond yna daeth yr ail ganrif ar bymtheg.  Yn Lloegr fe sodrwyd y brenin yn ei le, gan ei roi i ‘deyrnasu’ ond nid i lywodraethu; nid ydym yn diolch digon i’r Seneddwyr neu’r Piwritanaid am y gamp gyfansoddiadol hon. Rhoed swyddogaeth newydd i’r pen coronog; a gwaded a wado, bu’r swyddogaeth honno, ac y mae o hyd, yn gyfrwng i wneud yn bosibl ddemocratiaeth gynrychioliadol a’r mesur hwnnw o ryddid a gymerwn yn ganiataol. Rwy’n credu imi ei ofyn o’r blaen ar y blog, a dyma’i ofyn eto: pa rai yn Ewrop a fu’n wladwriaethau democrataidd sefydlog drwy gydol fy oes i?  Yr ateb: breniniaethau Protestannaidd gogledd Ewrop.  Sawl gweriniaeth Gatholig neu Uniongred a fu’n ddemocratiaeth sefydlog yn ystod yr un cyfnod?  Un. Iwerddon. Ewch trwy’r lleill i gyd os nad ydych yn coelio.

Ac ar drywydd ychydig yn wahanol, daw i gof hefyd eiriau Saunders Lewis yn ei golofn yn y Faner ar achlysur priodas taid a nain Prins Harri, Tachwedd 1947.  Nid gwrthun ganddo’r cyfle ‘i fwynhau miri lliwus a hwyl’ a ‘holl ffwdan difyr a llawen priodas frenhinol.’  Yna: ‘Priodasau tywysogesau a breninesau – do, fe gafodd Cymru hefyd gynt ei siâr o’u rhwysg a’u cynnwrf.’  Egin drama.

Digon am y tro gan yr hen G.A. fel roial coresbondent.

Advertisements

Y Wasgfa’n Parhau

10 Mai

‘Annog y Llywodraeth i ariannu’r wasg yng Nghymru’ meddai stori GOLWG 360 heddiw, gan grynhoi argymhellion Pwyllgor Diwylliant y Cynulliad Cenedlaethol.

Dyma beth gwelliant oddi ar y sefyllfa 11-12 mlynedd yn ôl, pan wrthodai ein cynrychiolwyr etholedig hyd yn oed ateb llythyr ar y mater hwn.

Beth bynnag am ariannu neu noddi mewn ystyr fwy cyffredinol, yn sicr byddai derbyn cyflenwad rheolaidd o hysbysiadau cyhoeddus y Llywodraeth a’r Cynulliad yn help mawr i’r wasg Gymraeg.

Credaf fod fy hen flogiad ‘Gwasg mewn Gwasgfa’, a gyhoeddwyd ddiwethaf 30 Mawrth 2017, yn dal yn berthnasol. Hwyrach yr hoffech ei ddarllen eto.

Mae llawer sgil…

9 Mai

Pennawd GOLWG 360 heddiw; ‘Sgiliau Cymraeg yn “dda” mewn ysgolion, yn ôl Estyn’.

I hybu’r gwaith da, beth am i’r ysgolion gael cyflenwad o’r llyfr hwn, a’i astudio a chofio’i wersi; a chofio’n arbennig efallai y rhybudd rhag ‘y clwy sgiliau’, tt. 78-9 ? (Gwylier hefyd ‘y clwy gofod’, ‘y clwy addysgu’ a’r ‘clwy person’.)

Iawn-Bob-Tro

Gostyngiadau hael i ysgolion a sefydliadau eraill ar archebion o gant a rhagor. Cysyllter â dalennewydd@yahoo.com

Ac wrth inni sôn am y Cwricwlwm Cenedlaethol a phethau felly, daeth yr hen ysgrif hon yn ôl i’r cof.