Archif | Chwefror, 2013

Yr Eisteddfod, y Llywodraeth a’r “Dwsin”

28 Chw

Dyma lythyr bach a anfonodd yr hen G.A.  (dan enw arall) i GOLWG, gan fawr obeithio y byddai’n ymddangos heddiw, 28 Chwefror.  Nid oedd GOLWG am ei gyhoeddi.

            Dyma hi’n Wythnos Cytuno â Gwilym Owen eto.  Fe daw’r rheini yn eu tro. Cwbl briodol yw ei sylwadau (21 Chwefror) ar y ffordd y mae awdurdodau’r Eisteddfod Genedlaethol yn ymateb i awgrymiadau’r “Dwsin Doeth”.

            Nid cyfrifoldeb “Caredigion yr Eisteddfod” yw ymliw â Roy Noble a’i banel.  Cyfrifoldeb Cyngor yr Eisteddfod, ac yna’r Llys, yw ymateb i argymhellion y panel pan ddônt. Byddai dwy ffordd o ymateb, un ai (1) eu hystyried, neu (2) gwrthod eu hystyried.  Rhaniad damcaniaethol, efallai, gan ei bod yn anodd bellach ddychmygu (2). O ddewis (1), y tri phosibilrwydd wedyn fyddai (a) mabwysiadu rhai neu’r cyfan o’r argymhellion, (b) peidio â mabwysiadu dim, (c) “gadael y mater ar y bwrdd”, fel y dywedir.

            Cyhyd ag y pery’r drafodaeth hon, bydded i swyddogion yr Eisteddfod, ac aelodau’r Cyngor a’r Llys, a’r “Caredigion” oll (os oes y fath gorff), a phawb ohonom, gofio beth yw natur a statws yr Eisteddfod. Cymdeithas wirfoddol ydyw, yn gweithredu dan ei chyfansoddiad ei hun. Mae’n elusen gofrestredig, a than y ddeddf yn “Gwmni Cyfyngedig dan Warant”: ond nid yw hyn oll yn ei gwneud yn gorff statudol, sefydledig gan lywodraeth ac atebol i lywodraeth. Dyma’r hyn nad yw’r Gweinidog, Leighton Andrews, yn ei ddeall, neu o leiaf nad oedd yn ei ddeall yr haf diwethaf pan wnaeth y bygythiad o gosbi’r Eisteddfod yn ariannol os na byddai’n derbyn argymhellion y “Dwsin”. Mater i’r Eisteddfod yw gofyn am gymhorthdal llywodraeth Cymru neu beidio, a mater i’r Eisteddfod yw ei dderbyn neu ei wrthod, yn dibynnu ar yr amodau sydd ynghlwm wrtho.  A mater i’r Llywodraeth yw rhoi neu beidio.

            Ond yn awr, mae un peth yng ngholofn Gwilym Owen sy’n achosi anesmwythyd difrifol, sef yr adroddiad na chaiff aelodau’r Llys gyfle i leisio barn.  Does bosib!  Ac os gwir, does bosib y bydd aelodau’r Llys yn derbyn hyn!

            DAFYDD GLYN JONES
            Bangor

            Byddwn yn dychwelyd at y testun hwn. Yn y cyfamser gellir ailddarllen isod (archif Hydref) yr hen ysgrif “Y Dwsin Doeth – Tipyn o Jôc”.  Ceir hi hefyd yn Y Faner Newydd, rhifyn 62 (Gaeaf 2012).

Advertisements

Atgyfodi Brenin?

6 Chw

Edrych neithiwr (4 Chwefror) ar y rhaglen am ddatgladdu yng Nghaerlŷr yr hyn y cred rhai hyd sicrwydd eu bod yn weddillion Rhisiart III, brenin Lloegr, a laddwyd ar Faes Bosworth, 22 Hydref 1485.  Mae hwn yn fater dihysbydd ddiddorol a dadleuol, gyda ‘Phlaid y Rhosyn Gwyn’ ers cenedlaethau wedi cynnal achos ei harwr yn wyneb cyhuddiadau’r Tuduriaid a darlun didrugaredd Shakespeare. Nofel Rosemary Hawley Jarman, We Speak No Treason, yn werth ei darllen, ac yn gwbl bleidiol i Risiart. Hefyd nofel Josephine Tey, The Daughter of Time, yn cymryd golwg graff ar ddirgelwch ‘Y Tywysogion yn y Tŵr’ gan ddyfarnu Rhisiart yn ddieuog a phwyntio bys cyhuddol iawn at … ddyn arall.

            Rhydd rhai, yn enwedig o blith ei gefnogwyr, bwys mawr ar yr honiad mai Rhisiart oedd ‘y Brenin Olaf o Sais’.  Honiad yw hyn, nid ffaith, oherwydd gellir honni’r un peth am resaid o bennau coronog. Harold, oherwydd ei ddisodli gan Norman? Rhisiart, ei ddisodli gan ryw fath o Gymro? Elisabeth I, ei holynu gan Sgotyn? Iago II, ei ddisodli gan Isalmaenwr, ei fab-yng-nghyfraith? Anne, ei dilyn gan Almaenwr, perthynas pell?  Daw ‘Sais’ i olygu pethau gwahanol o oes i oes, heb anghofio ei ystyr draddodiadol yn Gymraeg, sef ‘un sy’n medru Saesneg’.

            Sonnir hefyd mai Rhisiart oedd yr olaf o frenhinoedd Lloegr i farw mewn brwydr, ac mae hynny’n wir.  (Bygythiodd Siôr VI lanio yn Normandi ar ‘D-Day’ os oedd Churchill am fynnu gwneud yr un peth, ond ni ddaeth dim o hynny.)

            Yng ngrym ystyriaethau fel hyn mae ffyddloniaid Plaid Iorc yn dal i bererindota’n rheolaidd i Faes Bosworth, i ailchwarae’r frwydr ac i ddwys goffáu. Llwyddasant yn wir i wneud Rhisiart yn arwr y dydd a’r maes – er bod rhai yn dal fod y cofebau a’r amgueddfa ei hun yn y mannau anghywir!   Aethom ninnau fel teulu yno ar y pum can mlwyddiant, 1985, ac aros y noson cynt mewn tŷ-fferm-gwyliau nid nepell, lle roedd y bwyd a’r gwasanaeth yn echrydus, chwerthinllyd o wael!  Rhaid mai yno yr arhosodd Rhisiart y noson cyn y frwydr, a Harri wedi dewis rhyw Premier Inn ddigon cyfleus, a chychwyn y bore wedyn â brecwast iawn dan ei asennau.

            Oes, mae ambell ‘petai a phetasai’ mawr iawn ynglŷn â Maes Bosworth, i ni Gymry fel i’r Saeson.  Beth petai Rhisiart wedi ennill?  Dim Tuduriaid.  Dim Diwygiad Protestannaidd, o leiaf yn y ffurf y cawsom ef. Dim Beibl Cymraeg. Ac efallai o’r herwydd, dim iaith i ni boeni amdani y gaeaf oer hwn.  Ac awn ymhellach yn ôl, pe buasai Owain Glyndŵr yn llwyddiannus, ni buasai Bosworth chwaith.  Ymhellach eto: pe bai Owain wedi ei ‘euraw’ chwedl yr hen feirdd, wedi ei greu gan Risiart II yn Syr Owain o Lyndyfrdwy, a fuasai Rhyfel Glyndŵr o gwbl?  Trawodd hyn fi o’r newydd yn ddiweddar wrth ddarllen darlith yr Athro Gruffydd Aled Williams i’r Academi Brydeinig ar ganu’r beirdd i Owain.  Try hanes yn aml ar benderfyniadau munud awr, ac yn arbennig yn yr achos hwn ar frad Arglwydd Stanley ym munudau olaf brwydr Bosworth; brad ydoedd, boed Rhisiart yn ddyn da neu’n ddyn drwg. 

            Ond yn wir, mae’r hyn a ddaeth i’r golau wrth gloddio dan le parcio yng nghanol Caerlŷr yn bur argyhoeddiadol, digon felly’n wir i danio Iorciaid y dwthwn hwn â rhyw lawenydd newydd.  Safle hen Dŷ’r Brodyr, yr union le y myn traddodiad fod y Brenin wedi ei gladdu. Yr anafiadau i’r esgyrn a’r benglog. Yr awgrym o wendid yn asgwrn y cefn. Rhoed taw ar y siniciaid bron i gyd.

            Y cwestiwn nesaf, ble bydd gorffwysfa derfynol y gweddillion hyn?  Yng Nghaerlŷr eto?  Caerefrog, gan mai pen ar dŷ a phlaid Iorc oedd Rhisiart?  Abaty Westminster, gan ei fod yn frenin?  (Nid ‘Abaty San Steffan’, gyda llaw, fel y clywais ohebydd Cymraeg yn dweud yn ddiweddar. Dros y ffordd y mae ‘San Steffan’.  Am amser hir, rhwng y 16eg ganrif a’r 19eg, Capel San Steffan yn hen Balas Westminster oedd man cyfarfod Tŷ’r Cyffredin, ac felly y daeth yr enw.  ‘Yr Orllewinawl Fonachlys’ meddai un hen lyfr hanes am yr Abaty! Cywirach nag ‘Abaty San Steffan’ yw ‘Wesbus Barabi’, chwedl rhyw gymeriad o Ben-y-groes ers talwm.)

            Wedi dewis y fangre, a fydd angladd teilwng o ddisgwyliadau’r Rhosyn Gwyn?  Oes yma ddefnydd achlysur brenhinol arall?  Mae teulu Windsor, ar ôl sawl tro ar fyd a sawl newid enw, yn disgyn nid o Risiart ond, ar y  naill law o’i frawd, Edward IV, ac ar y llaw arall o’i elyn marwol Harri Tudur.  Ond yr hyn a fu, a fu, ac efallai ei bod hi’n bryd cymodi eto. Wedi’r cyfan fe aeth y Frenhines i ysgwyd llaw â Martin McGuinness, ac fe aeth ei phriod i’n cynrychioli oll yn angladd yr Ymerawdwr Hirohito. 

            Tueddu i gael eu llusgo allan y mae rhaglenni fel hon neithiwr, wrth i’r ymchwilydd alw heibio’r naill arbenigwr ar ôl y llall (ysgwyd llaw, ei gyflwyno’i hun &c, ‘Hi, I’m X’), a’r cyfan yn arwain at y diweddglo anochel o ddatgelu ‘gwir wyneb’ y cymeriad hanesyddol, wedi ei ailgreu drwy wyrthiau technoleg. Rhyfeddod!  Anghredinedd! Neu don o emosiwn! (Cofio rhaglen ‘Wyneb Owain Glyndŵr’?)   Rhaid cydnabod fod yr wyneb neithiwr yn drawiadol, ac yn debyg o roi calon i’r Iorciaid unwaith eto. Mwy amwys yw’r llun enwog yn Oriel Genedlaethol y Portreadau yn Llundain.  Bu syllu arno dros genedlaethau, a phawb yn gallu gweld yr hyn y dymunai ei weld.  Wyneb gormeswr a llofrudd?  Wyneb dioddefus dyn a gamddeallwyd?

            Llai symudliw yw’r llun nesaf ato, llun Harri.  Gyda’i ystum iselgraff, gallai hwn fod wedi cerdded o Fart Llangefni ddoe, a gallai eistedd yn gyfforddus yng Nghyngor Môn yng nghwmni fy nghyfeillion y Cynghorydd Lligwy Berlusconi a’r Cynghorydd Gwylfa B. Huws.

Celyn, Derlwyn a Dolwyn

6 Chw

Gwylio y nosweithiau hyn rai o’r rhaglenni yn dwyn i gof  “Y Weithred” yng Nghapel Celyn hanner can mlynedd union yn ôl.   Pethau, cwestiynau, yn troi yn y meddwl, fel y maent wedi gwneud dros y blynyddoedd a dweud y gwir.  Rhai o’r pethau a’r cwestiynau hyn a ysgogodd yr hen Glyn Adda i sgrifennau’r stori fach “Dyddiau Olaf Derlwyn”, sydd yn y gyfrol Camu’n Ôl a Storïau Eraill.  Y sawl sydd am ei darllen, cofied gyngor Aristoteles, y beirniad llenyddol cyntaf.  Sôn am y ddrama y mae’r hen Roegwr, ond mae’r hyn y mae’n ei ddweud yr un mor briodol am unrhyw fath o stori.  Gwaith drama, meddai, yw dangos gweithred.  Nid gweithred a ddigwyddodd, ond un a allasai ddigwydd.  Mae’r stori hefyd, fel dwy arall yn yr un gyfrol, yn ceisio dweud rhywbeth, o hyd braich, am ryfeloedd ofnadwy’r ugeinfed ganrif.

            Drwy gyd-ddigwyddiad, clywaf fod y ffilm Last Days of Dolwyn yn cael ei hailddangos y dyddiau hyn yn y Chapter, Caerdydd.  Cofiaf yn dda gael fy nghyfareddu ganddi pan ddangoswyd hi gyntaf, 1951, ac yn wir mae’r gyfaredd yn para.  Ffilm ddu a gwyn brydferth, wedi ei gosod mewn rhyw Wlad Tylwyth Teg, ac yn llwyddo i osgoi yn llwyr agweddau gwleidyddol y testun!   Llond pictiwrs gorlawn ohonom (yr hen Plaza, Pen-y-groes), yn ein dagrau wrth i’r pentrefwyr ddringo dros y bryn dan ganu “Hen Wlad fy Nhadau”, a’r dŵr mawr yn codi, codi gan ysgubo popeth i’w ganlyn, –  y ceffyl pren, y delyn, trugareddau’r hen bentref.  Oedd yno ddelwedd o rywbeth wedi’r cyfan, ac er gwaethaf lolian amholiticaidd y cyfarwyddwr a’r prif actor?

            Peri meddwl am rywbeth arall hefyd. Yr hen wraig, Merri (dwy r wrth gwrs) (Edith Evans), yn agor y fflodiart a boddi’r cwm er mwyn cuddio trosedd ei mab (Richard Burton), sydd newydd ladd y dyn cas (Emlyn Williams) mewn sgarmes.   Tybed allwch chi feddwl am aelodau Cyngor rhyw sefydliad yng Nghymru, newydd losgi eu bysedd yn y modd mwyaf ofnadwy, yn cael fflach o weledigaeth, sef diddymu eu sefydliad eu hunain i osgoi ateb cwestiynau am eu trwstaneiddiwch?  Cliw ichi: fe ddigwyddodd ar 21 Hydref 2011.  Gweler eto Trwy Ofer Esgeulustod … yn archif Ionawr!

Y Gwir a Saif

6 Chw

Ar gael bellach yn y blogfyd:  

                                                universityofwalestruth

Crewyd y blog hwn gan y Cynghorydd Hywel Roberts, Caernarfon, sydd wedi chwilio’n ddyfal i sawl agwedd ar lanast dychrynllyd  Prifysgol Cymru, a’i pherthynas â “Phrifysgol Cymru: Y Drindod Dewi Sant”. Mae’n briodol gwyntyllu yn Saesneg hefyd rai o’r pethau y bu rhai ohonom, minnau yn eu plith, yn eu trafod yn Gymraeg ers dros flwyddyn, wrth i haen ar ôl haen o sgandal a gwaradwydd ddod i’r golwg. Mae’n bwysig fod holl raddedigion  Prifysgol Cymru yn deall beth fydd y canlyniad os na roir diwedd ar y ffwlbri hwn : bydd eu graddau oll yn ddiwerth. Brysiwch i ddarllen y blog, a soniwch amdano wrth unrhyw aelodau o’r Brifysgol.

Gellir darllen isod (archif Ionawr) FERSIWN NEWYDD o’m hen bamffled bach i (D.G.J.) “Trwy Ofer Esgeulustod: Brad a Dinistr Prifysgol Cymru”.

Llygedyn o Hiwmor

3 Chw

Da gallu croesawu ambell lygedyn o hiwmor yng nghanol düwch ein dyddiau. ‘Plaid eisiau clywed gan elynion yr iaith’ medd pennawd GOLWG, 31 Ionawr. Wrth gwrs, fel arfer, mae’n rhaid gofyn ‘pa blaid?’, a mynd trwy’r dril cyfarwydd. Y Blaid Geidwadol? Y Blaid Lafur? Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol? Y Blaid Werdd? Plaid Annibyniaeth y Deyrnas Unedig? Plaid Honco Gwirion Hanner Call?  Ond na, dim un o’r rhain. Plaid Cymru, medd llinell gyntaf yr adroddiad. Iawn felly.

            Ei bwriad hi yw cynnal ymgynghoriad, i bara blwyddyn, ar sefyllfa’r Gymraeg, ac ymhlith y rhai y gobeithir clywed ganddynt mae ‘pobl sy’n wrthwynebus i’r iaith’.  Da iawn yntê?

            Er mwyn bod o help, bûm yn ceisio meddwl am enwau rhai a allai gyfrannu’n adeiladol at y drafodaeth hon.  Gwleidyddion, deallusion a chyfathrebwyr o Gymru i ddechrau. Dyna ichi … Neil Kinnock, Kim Howells, Dai Smith, Roger Lewis, Julian Ruck, a diau y gall y darllenwyr feddwl am lawer rhagor.  Ond mae hefyd ffrindiau o’r tu hwnt i Glawdd Offa a allai ymuno’n wresog: Anne Robinson, A.A. Gill, Jeremy Clarkson, Polly Toynbee, A.N. Wilson, Michael Buerk, Janet Street-Porter.  Chwith ar ôl yr hen Eric Hobsbawm, dyna ichi un allasai gyfrannu.

            O feddwl  ymhellach, oni fyddai’n beth da cael fforwm neu gymdeithas barhaol lle gallai pobl sy’n wrthwynebus i’r iaith gael trafod ei sefyllfa, h.y. lladd arni,  yn rheolaidd?  Wrth feddwl am enw i’r gymdeithas, GORFFENNOL I’R IAITH oedd fy syniad cyntaf. Ond meddyliais eto am y rhai ymadawedig. Beth am enw’n coffáu un o gewri gwrth-Gymreictod yr ugeinfed ganrif? Beth feddyliai’r darllenwyr am rai o’r enwau hyn, Cymry a Saeson yn gymysg?

                        Cymdeithas Kingsley Amis

                        Cymdeithas Bernard Levin

                        Cymdeithas Bertrand Russell

                        Cymdeithas Ness Edwards

                        Cymdeithas Hugh Trevor-Roper

                        Cymdeithas Goronwy Rees

                        Cymdeithas C.E.M. Joad

                        Cymdeithas Leo Abse …

 Dyna ichi ddewis go dda. Ond, a rhagdybio’r ateb, daw un enw i’m meddwl i y funud hon, uwchlaw pob un arall:

                        CYMDEITHAS GEORGE THOMAS,

wrth gwrs!

            Ond rhaid imi grybwyll un peth yn eich adroddiad sy’n benbleth imi. Sonia llefarydd ‘Plaid’ am ‘fod yn blaid mewn llywodraeth sydd yn cynrychioli pawb’. Yn draddodiadol, yn ôl fy nealltwriaeth i erioed, mae’r Aelod Seneddol neu’r Aelod Cynulliad, o’r foment yr etholir ef neu hi, yn cynrychioli pawb yn yr etholaeth, a than addewid i fod o wasanaeth i bawb. Ond nid yw plaid, nac ychwaith lywodraeth, yn cynrychioli pawb. Gwaith plaid yw cynrychioli carfan, a thrwy hynny roi dewis i’r etholwyr. Onid dyna yw democratiaeth? Ynteu yr hen G.A. sy’n mwydro yn ei henaint?

Ynys Ynni, dyna’r lle!

3 Chw

Erthygl sobreiddiol yn y Daily Telegraph heddiw, 2 Chwefror, Gŵyl Fair y Canhwyllau neu ‘Groundhog Day’ …

Erthygl sobreiddiol yn y Daily Telegraph heddiw, 2 Chwefror, Gŵyl Fair y Canhwyllau neu ‘Groundhog Day’ …

Ond dyna ddigon o wamalu.

Pwnc yr erthygl yw claddu gwastraff niwclear. A Chyngor Sir Cumbria wedi gwahardd claddu dim mwy ohono, gan droi hebio fuddsodiad dichonol o £12 biliwn, ble rhown ni o?

Yn ei anwybodaeth, ni all yr hen G.A. ond adrodd yr hyn a ddywed awdur yr erthygl, Geoffrey Lean. Mae dau fath o wastraff niwclear, meddai. Gwastraff canolradd neu lai peryglus yw’r naill, slwtsh ymbelydrol a hen ddarnau wedi malu o’r atomfeydd eu hunain.  Y cam cyntaf yw amgáu hwn mewn concrit. ‘Gwastraff lefel uchel’ yw’r llall, y peth a gynhyrchir gan yr adweithyddion eu hunain,  ‘y mymryn lleiaf mewn cymhariaeth, ond llawer mwy peryglus’.  Y cam cyntaf gyda hwn yw ei gau mewn gwydr. (‘Mal pelydr mewn gwydr yn gwau’, chwedl Ieuan Brydydd Hir.)

Iawn, un mewn concrit a’r llall mewn gwydr. Be wedyn?  Bydd yn rhaid, meddai’r arbenigwyr, claddu’r ddau fath yn ddwfn yn y ddaear.  ‘Bydd rhaid ei ynysu oddi wrth ddynol ryw am gannoedd o filoedd o flynyddoedd, miliwn efallai – graddfa amser a all weld moroedd yn codi a gostwng, a  rhewlifoedd yn dod ac yn mynd’. Cyfieithu eto:

‘Ac er hyn, yn ystod degawdau cyntaf yr oes niwclear, fe ystyriwyd y gwastraff fel rhyw ôl-feddwl cymharol ddibwys, a chyda rhyw ddifaterwch rhyfeddol.  Fe ollyngwyd llwythi anferth o Sellafield i Fôr Iwerddon mewn “arbraw gwyddonol bwriadol”, i weld beth fyddai’n digwydd. Ac mae gwastraff gwenwynig dros ben wedi ei adael ar y safle yn Cumbria hyd y dydd hwn  mewn pyllau a seilos, a’r rheini’n dirywio, gan greu – fel y dywedodd Swyddfa’r Archwiliadau Cenedlaethol fis Tachwedd  –   “risg anoddefadwy i’r cyhoedd”.’

Yr ateb?  Drilio twll i grombil y ddaear, pum  cilomedr o ddyfnder, gan obeithio y daw hynny â ni at haen ddigon sefydlog i fedru claddu’r defnydd  hyd dragwyddoldeb.

Ond ble?  Mae Sgotland yn gwrthod, mae Gwlad yr Haf yn gwrthod. Ac yn awr Cumbria, hen gartref yr ymbelydredd ei hun. Does ond un lle amdani …

Ynys Môn wrth gwrs!  Ynys Ynni!  Pum cilomedr o dan ddaear Môn, yng nghyffiniau Llangefni neu Lannerch-y-medd  dywedwch, fe fyddai’n berffaith saff yno, wedi ei ynysu oddi wrth ddynol ryw am filiwn o flynyddoedd. Oni fyddai … ? Neu yn o lew o saff, o leiaf  … Gobeithio ’te.

Ond twt, peidiwch â phoeni gormod am y ddaeareg. Yr ewyllys yw’r peth mawr. Ynys sydd mor awyddus i gynhyrchu mwy o’r stwff, go brin y byddai hi’n gwrthod rhoi cartref tragwyddol iddo. Meddyliwch am yr hwb i’r iaith!  Gofynnwch chi i bobl ifainc chweched dosbarth unrhyw un o ysgolion uwchradd yr ynys.  A chofiwch eiriau un o sêr disglair Cyngor Môn ar raglen ‘Pawb â’i Farn’ dro yn ôl: ‘mae’r poisn yn dŵad drosodd o Chernobyl beth bynnag, wedyn waeth inni gael o fan hyn ddim’. Dyna ichi arweiniad golau! Dyna ichi safon mewn trafodaeth gyhoeddus!  ‘Pwy rydd i lawr wŷr mawr Môn?’

Ia, ’rhen Goronwy!  Sut deudodd o hefyd?

Pan ganer trwmp Iôn gwiwnef,
Pan gasgler holl nifer nef,
Pan fo Môn a’i thirionwch
O wres fflam yn eirias fflwch,
A’i thorrog wythi arian,
A’i phlwm a’i dur yn fflam dân,
Pa les cael lloches o’r llaid?
Duw ranno dŷ i’r enaid!

A ballu, a ballu …