Archif | Uncategorized RSS feed for this section

Enw Gorsedd

18 Awst

Trech Awen na thywydd, fel a ddigwyddodd droeon yn hanes yr Eisteddfod; trech na llawer peth arall hefyd. Llongyfarchiadau i holl drefnwyr Llanrwst, petai ond am hwylustod y parcio a’r bysus gwennol.

Gorsedd Cymru? Mae ar batrwm Gorsedd Môn, Gorsedd Powys a Gorsedd Cernyw, ac efallai bod rhyw synnwyr yn hynny. (Yn fy hen ardal byddai Gorsedd Mynydd y Cilgwyn yn cael ei galw drwy S.O.S. tuag amser te ddydd Sadwrn yr eisteddfod. ‘Hei, ma’ isio iti ddŵad i’r Orsadd. [Sibrwd] Hwn a hwn sy wedi ennill.’ Tân arni wedyn i wneud pennill cyfarch.)

Eto i gyd, nid yn ddifeddwl y creodd Iolo Orsedd Beirdd Ynys Prydain, i’w lansio ar Fryn y Briallu yn yr hen Gaerludd. Gwnaeth hynny yng ngrym myth a thraddodiad, yn union fel y gwnaeth y Morrisiaid a’u ffrindiau wrth greu’r Cymmrodorion yn yr un ddinas ddengmlwydd ar hugain ynghynt. Y Cymry fel y ‘Cyn-frodorion’ neu’r ‘Priodorion’, gwir berchenogion Ynys Brydain, dyna’r drychfeddwl, a dyna fu ysgogiad cychwynnol yr holl broses o greu’r amrywiaeth sefydliadau cenedlaethol sy’n llenwi’r Maes o flwyddyn i flwyddyn. Byddai rhywbeth yn chwithig mewn bwrw hyn dros gof, oherwydd nid ‘Prydeindod’ J.R. Jones sydd yma ond ‘Brytaniaeth’ yr hen Gymry, myth pwerus a oroesodd genedlaethau lawer gydag amrywiaeth o ganlyniadau, drwg a da.

gildas

Wrth ddweud ‘myth’ yr ydym yn cydnabod rhyw amheuaeth ynghylch sail hanesyddol y cyfan. Nid am yr Ynys Brydain ddaearyddol yr ydym yn sôn, ond am ryw wlad y galon neu’r dychymyg. Yn ôl y myth, y Cymry oedd piau’r ‘Ynys’ gyfan unwaith, ond fe’i collasant, un ai oherwydd eu pechodau neu drwy gamgymeriad gwleidyddol neu drwy gyfuniad o’r ddeubeth. A oes unrhyw wirionedd yn y syniad hwn neu y tu ôl iddo? Dyma inni yn awr gyfle i ailgodi’r holl gwestiwn mawr hwn a meddwl yn galed amdano, gyda chyhoeddi eleni gyfieithiad awdurdodol Iestyn Daniel, Llythyr Gildas a Dinistr Prydain, sef y llyfr lle mae cychwyniad bach stori’r golled, a ddatblygwyd ac a helaethwyd lawer gan olyniaeth o awduron diweddarach. Dyma lyfr y dylai pob aelod o’r Orsedd, ynghyd â phob Cymro llythrennog, ei ddarllen yn ofalus. Fe welir fod Iestyn Daniel yn ei ragymadrodd yn rhoi sylw helaeth, yn ogystal ag i’r testun ei hun, i’w ddehonglwr A.W. Wade-Evans: mae ei syniadau pendant ac efallai anuniongred yntau yn dal i hawlio sylw ac ystyriaeth. At ddiwedd y flwyddyn gobeithiaf gyhoeddi yn Y Faner Newydd gyfres fer o ysgrifau ar ‘lyfr Gildas’ a dehongliad Wade-Evans ohono. Yn y cyfamser fe ellir ailddarllen fy hen ddarlith ‘Cyfrinach Ynys Brydain’ yn y gyfrol Agoriad yr Oes (Y Lolfa, 2001); gw. tudalennau 100-101 yn benodol.

§

Gwelais adroddiad fod y newid ‘wedi ei basio drwy fwyafrif’ gan Lys yr Eisteddfod. Nid dyna’n union a ddigwyddodd yn y cyfarfod ddydd Gwener. Fe adroddwyd fod yr Orsedd wedi cymeradwyo’r newid; caed sŵn cadarnhaol o’r llawr, a chlap (os cofiaf yn iawn). Ni wnaed unrhyw gynnig, ni bu pleidlais, ac ni buasai hynny’n angenrheidiol na phriodol, oherwydd mater i’r Orsedd yn llwyr ydoedd, ac ydyw.

Cymdeithas wirfoddol ac annibynnol yw’r Orsedd ac mae ganddi’r hawl i’w galw ei hun beth bynnag a fyn. Ai Gorsedd Cymru a sefydlwyd yn 1792? Ai yn 1792 y sefydlwyd Gorsedd Cymru? Sut bynnag y gosodir y cwestiwn, rhyw ‘ie a nage’ yw’r ateb iddo, ac ni ellir bod yn fwy pendant ar dir cyfansoddiadol. Gyda chorff statudol neu siartredig mae’n dra gwahanol, ac nid oes eglurach achosion o hynny na phrifysgolion Cymru’r awron. Er enghraifft, os mai gorau dawn deall, fe ddylai arfbais Prifysgol Bangor ddwyn y dyddiad 2007 canys dyna’r flwyddyn y daeth i fodolaeth dan ei henw a than ei siarter bresennol.

§

Gyda llaw, a sôn am newid enw. Aethom i mewn eleni i gyfarfod y Llys drwy babell Llywodraeth Cymru, a’n cael ein hunain yn ‘Cymdeithasau 2 / Societies 2’. Ai am fod y Llywodraeth yn noddi’r ddwy babell? A derbyn am y tro mai mater i’r Llywodraeth oedd ei henw ei hun, pwy a benderfynodd ar enwau’r ddwy babell? A phryd y dechreuodd yr arferiad hwn? Pwnc i’r Llys ei ystyried efallai.

§

Yn ôl at ein prif destun. Oes, mae gan gymdeithas wirfoddol bob hawl i ddewis ei henw ei hun. Ond cymered ofal mawr rhag anghofio neu ddibrisio’i hysgogiad gwreiddiol a’r cefndir y crewyd hi ynddo.

Ac o’m rhan i, croeso i’r bechgyn gael dawnsio. Ond wrth foderneiddio – os dyna’n wir ydyw – gofalwn ar boen ein bywyd beidio â dweud ein bod yn moderneiddo. Wrth gynnal defod, rhaid inni i gyd gredu am y tro ei bod hi’n hen a thraddodiadol. Os na allwn fod yn wir hynafol, byddwn yn ffug-hynafol. Dyna a welodd Iolo. Hir y parhaed Gorsedd Beirdd Ynys Prydain i gwrdd ar Alban Hefin yn wyneb haul a llygad goleuni.

Advertisements

I’n darllenwyr iau

13 Awst

Tynnu’ch sylw heddiw at ddau lyfr newydd a fydd o ddiddordeb i’n darllenwyr iau  – ac i rai o’u rhieni a’u teidiau a’u neiniau a’u hen-deidiau a’u hen-neiniau hefyd gobeithio.  Cyhoeddir y ddau gan Atebol Cyf.

Screenshot 2019-08-13 at 12.36.14

Stori ffantasi gan Elidir Jones yw YR HORWTH, gyda darluniau gan Huw Aaron. Dyma, fe obeithir, y gyntaf o ‘Chwedlau’r Copa Coch’, cyfres newydd am wlad nad ydyw wedi bodoli o’r blaen.  Ymhlith ‘gwerthwyr gorau’ Eisteddfod Llanrwst.  Pris £7.99 o wefan Atebol.

Screenshot 2019-08-13 at 12.37.03

Mae PEFF yn gyfieithiad gan Elidir Jones o stori boblogaidd David Walliams, FING.  Pris £7.99 o wefan Atebol.

Cysondeb

8 Awst

Ffordd o fynd yn wallgo yw disgwyl cysondeb llwyr mewn bywyd. Ond mae gennym hawl i ddisgwyl RHESYMOL gysondeb ar law llywodraeth a sefydliadau. Dwy enghraifft:

(1) Yr wythnos hon yn yr Eisteddfod, Gweinidog y Gymraeg a Chomisiynydd newydd yr Iaith, a’r miliwn yna mewn golwg, yn mynegi llawer o bryder ynghylch y cyflenwad o athrawon Cymraeg ac athrawon i ddysgu pynciau trwy’r Gymraeg. Os yw’r llywodraeth yn gwir geisio ateb i’r broblem, pob lwc iddi, a phob nerth o’i chefn. Ond does dim llawer ers pan oedd llywodraeth Cymru’n clochdar am ei chynllun uchelgeisiol i ‘roi cyfle i rai o fyfyrwyr … mwyaf disglair Cymru gael cymorth i fynychu prifysgolion gorau’r Deyrnas Unedig’ – sef, a’i aralleirio’n gynnil, eu pacio i ffwrdd i rywle heblaw Cymru. A yw hyn yn fwriad o hyd, ai ynteu un o weledigaethau disglair Huw Lewis ydoedd? Os yw’n dal yn bolisi, mae’n rhaid ei wyrdroi yn llwyr, a’r unig ffordd o wneud hynny yw ymorol y bydd hi’n talu ar ei chanfed i’n plant galluog barhau â’u haddysg yng Nghymru. Heb hynny, chwiban yn y gwyll yw’r hyn a glywsom gan y Gweinidog a’r Comisiynydd yr wythnos hon. Rhag gorfod ailadrodd, gweler fy llyfr Meddyliau Glyn Adda, tt. 26, 102, 107.

(2) Ardderchog yw clywed am lwyddiant Llyfr Glas Nebo, a chlywed bod drama ohono i’w chyflwyno yn Eisteddfod Tregaron. Erbyn hynny byddai’n dda cael cadarnhad fod y cysylltiad rhwng yr Eisteddfod a’r ‘Hen Linell Bell’, sef cwmni niwclear Horizon, wedi ei dorri’n derfynol.

Cysondeb. Llaw chwith, llaw dde.

Y Glymblaid-na-bu

2 Awst

Sylw enwog Emrys ap Iwan ar ôl etholiad ym Mwrdeistrefi Dinbych, 1895: ‘yr oedd yn dda gennyf fod Morgan wedi colli ac yn ddrwg gennyf fod Hywel wedi ennill.’

A dyna’r gynghrair-nad-oedd-yn-gynghrair-o-gwbl wedi ennill ym Mrycheiniog a Maesyfed.

Buddugoliaeth i’r galluoedd BLAENGAR? Ystyriwch:

(1) Ar ei wibdaith i’r Alban, galwodd Boris mewn dau le. (a) Bute House, lle cafodd groeso llai na gwresog, (b) angorfa Trident yn Faslane, lle cafodd fynd dan ddec ‘stemarîn’ (gair un o’m ffrindiau ers talwm, finnau’n ei siarsio mai ‘sydmarîn’ oedd y gair).

Sylwch ar (b). Sylwch ble mae calon y Sefydliad Prydeinig o hyd.

Ac yn awr, pa arweinydd plaid arall a fyddai, meddai hi heb betruso, yn barod i bwyso’r botwm niwclear? ATEB: Jo Swinson (yn union fel ei chydymgeisydd Ed Davey).

Felly dyna ichi gynghrair o alluoedd BLAENGAR. A chyda llaw, a oedd y Gwyrddion hefyd wedi meddwl am bethau fel hyn cyn camu’n ôl o’r frwydr?

Canlyniadau posibl? Ychydig o hwb (‘bowns’ fel byddan nhw’n dweud) i’r Dem. Rhydd dan eu harweinydd newydd niwclear-garol, fel eu bod yn dipyn bach mwy o ryw niwsans, efallai, yn yr Alban. A Chymru? Yn ôl rhifyddeg yr Athro Roger Awan-Scully, bydd iddynt well siawns y tro nesaf o ennill dwy sedd: Canol Caerdydd a … Cheredigion wrth gwrs!

Felly os mêts, mêts yntê.

Ond fel yr wyf wedi dweud lawer gwaith, yr hyn a fydd yn penderfynu lliw Ceredigion yw a fydd Prifysgol Aberystwyth ar agor ai peidio.

Os yw’r D.Rh. yn wir am roi rhyw rodd fach i B.C., jest i ddiolch, beth all honno fod? Fel rwyf wedi dweud o’r blaen, ymladd ym mhob man, er mwyn hollti ychydig ar y bleidlais unoliaethol.

Am y darlun ehangach? Os mai llanast fydd llywodraeth Boris, beth all ddeillio ohono? Gobeithio, gobeithio mai annibyniaeth yr Alban, ac yn sgil hynny ymadawiad y ‘stemarîn’ o lannau Clud.

Ond a fydd hi wedyn yn angori yng Nghymru? ‘Mwy na chroeso’ oedd geiriau Carwyn, fe gofiwn. A yw Adam eto wedi gofyn Y CWESTIWN i Drakeford, ai dyma bolisi Llafur Cymru o hyd? Ond gall rhai ohonoch ofyn: pa ystyr fydd i’r cwestiwn hwnnw gan blaid sydd newydd ‘gynghreirio’ â Jo Botwm Niwclear Swinson?

Ysgol Jacob

27 Gor

Dyma Jacob Rees-Mogg, wrth ddechrau arni fel Arweinydd Tŷ’r Cyffredin, wedi rhoi gwers a phregeth i seneddwyr, gweinyddwyr ac eraill ar yr iawn ddefnydd o’r iaith Saesneg.

Pwy tybed oedd y gwleidydd amlwg diwethaf i roi cyngor ar ramadeg? Efallai mai Churchill, pan atebodd ryw was sifil ifanc a oedd yn or-bryderus rhag gohirio’r arddodiad i ddiwedd y frawddeg: ‘Young man, this is the kind of nonsense up with which I will not put’.

O edrych ar restr Jacob o bethau gwaharddedig, gwelwn ei bod yn gymysgedd o bwyntiau gramadeg, pwyntiau atalnodi, pwyntiau arddull ac yn wir pwyntiau polisi. Enghraifft o’r olaf: ni fyn sôn am ‘fuddsoddi’ (invest) mewn ysgolion. Hollol iawn hefyd, o ran synnwyr.

Mae am wahardd ‘I note/understand your concerns’. Hwyrach ei bod yn bryd i ninnau Gymry roi diofryd ar ‘Dwi’n gweld o ble ’dach chi’n dŵad’, ymadrodd sy’n hoff gan Ddynion Ifainc Pwysig mewn swyddfeydd. Beth am i swyddogion a gweinyddwyr o bob math roi’r gorau i ddweud ‘yn anffodus’ wrth gyfeirio at eu penderfyniadau eu hunain? ‘Yn anffodus, allwn ni ddim caniatáu hynna.’ Pam ‘yn anffodus’, yr iâr ddŵr wirion, os mai chi sy wedi penderfynu na allwch chi ddim caniatáu …? A beth petai pawb ohonom yn cymryd y peth yn llythrennol mewn swyddfa, ystafell aros &c bob tro y dywedir ‘cymerwch sêt’?

Ym myd Jacob, yr hen ffasiwn bellach yw’r ffasiwn newydd. Mae am inni ddefnyddio’r hen fesurau – llathen, pwys &c. Llawn cystal hefyd am wn i. Ond wrth gyfeirio at Aelodau Seneddol di-deitl, rhaid imi fod yn ofalus iawn o hyn ymlaen: Hywel Williams Ysw., A.S. bob gafael.

‘Ofalus iawn’, meddwn i. Ond nid yw ‘very’ i’w ddefnyddio chwaith! Ac mae amryw o ymatebwyr y bore ’ma fel finnau’n methu gweld llawer o ddim byd o’i le ar rai geiriau yn y rhestr, heb ddangos cyd-destun o leiaf: equal, yourself, lot, got, disappointment. Fe’n dysgid ni ers talwm fod ‘due to’ yn iawn ar ôl enw – ‘due to the weather’. Ers pryd y mae hwn yn annerbyniol …? Ond wps! Gwelaf fod ‘unacceptable’ hefyd yn wrthodedig!

Yn awr, os yw Jacob o ddifri dros iawn eirio a thros urddas yr iaith Saesneg, fe ddylai ei ordd ddod i lawr yn drwm ar ddau beth arall:

(1) Yr arfer ofnadwy o gyffredin bellach o ddechrau pob brawddeg efo ‘So ..’ heb ystyr o gwbl.

(2) Yr anfadwaith, cyffredin a chynyddol eto, o ddweud ‘their’ wrth gyfeirio’n ôl at rywbeth unigol. ‘A Member of Parliament is answerable to their constituents.’ Ble mae synnwyr pobl?

Mae un ymadrodd arall y mae Arweinydd y Tŷ am ei fwrw i’r tywyllwch eithaf: ‘fit for purpose’!

Y cyfan a ddywedaf heddiw: os mai ‘fit for purpose’ yw problem fwyaf yr iaith Saesneg, gwyn ei byd. Beth pe bai ganddi ‘dydw i heb …’ ?  Beth petai pobl yn dechrau dweud ‘I haven’t not done …’?

A gyfyd rhyw Jacob rywle yng Nghymru i ddarllen y Ddeddf Derfysg yng nghlyw ein gohebwyr a’n golygyddion a chyflwynwyr S4C a dweud wrthyn nhw ‘rhowch y gorau i’r holl ddydwihebio ’ma ar boen eich bywyd’?

Yn wir, i arbed llawer o drafferth ac ailadrodd, fe allai’r Jacob Cymreig gyfeirio’n syml at lyfr bach cryno o ganllawiau hwylus i helpu pawb ym myd gweinyddiaeth, y cyfryngau ac addysg – yr olaf yn arbennig. Iawn Bob Tro yw ei enw, ac os nad yw gan eich llyfrwerthwr mae ar gael gan Ddalen Newydd Cyf. am y pris ofnadwy o resymol o wythbunt.

Dyna ni felly …

5 Gor

Dyna ni felly, P.C. am gadw draw. Rhan o gynghrair nad yw’n bod … hyd y gwyddom ni. Ynteu a oes rhyw ddealltwriaeth fach yn y cefndir? Darllenwn fod Vince Cable yn werthfawrogol iawn, a hefyd yr ymgeisydd Jane Dodds. O’r gorau, disgwyliwn glywed beth a roir yn gyfnewid …

Fel y dywedais echnos, yr help mwyaf y gall y D.Rh. ei roi i B.C. fydd sefyll ym mhobman fel ag i rannu tipyn bach ar y bleidlais unoliaethol. Lle byddai’r D.Rh. heb ymladd nid oes unrhyw fath o sicrwydd, nac yn wir debygrwydd, y byddai ei phleidleiswyr yn trosglwyddo’u cefnogaeth i B.C.: y gwrthwyneb, mwy na thebyg.

A bod Jane Dodds yn ennill, beth am iddi ddweud gair yn un o ralïau’r mudiad amlbleidiol Yes Cymru? Neu air yng nghlustiau rhai o gynghorau cymuned ei hetholaeth eang, iddynt ddilyn arweiniad Machynlleth Ryddfrydol? Rhyw bethau bach fel yna? A saif hi yn nhraddodiad goleuedig Richard Livesey? Ynteu mwy o Ryddfrydiaeth ddiweddar Ceredigion a gawn?

Cawn weld, cawn weld …

Unwaith eto: Brycheiniog a Maesyfed

3 Gor

Byth er pan ddechreuais gyntaf ymddiddori yng ngwleidyddiaeth Cymru – ac mae hynny flynyddoedd go faith yn ôl erbyn hyn – rwyf wedi mwydro a phendroni llawer ynghylch dau beth:

(1)  Cynrychiolaeth gyfrannol. Ers talwm roedd yn fy mhoeni fod posib i Aelod gael ei ethol dros ranbarth heb fod ganddo fwyafrif o’r rhai a fwriodd bleidlais. Nid yw’n fy mhoeni gymaint bellach. Ar ôl trosi meddyliau am lawer blwyddyn ac ochri at system weddol gymhleth y ‘bleidlais unigol drosglwyddadwy’ (STV fel y’i gelwir), tueddaf yn awr i feddwl mai hen system ‘y cyntaf i’r fei’ yw’r leiaf anfoddhaol wedi’r cyfan. A chymryd esiampl, fe ddyfeisiwyd system gyfrannol senedd yr Alban i geisio atal cynnydd yr SNP; nid yw wedi llwyddo’n ysgubol, ond mae wedi llwyddo i ryw fesur, ac mae’n ffactor negyddol yno.

(2)  Clymbleidio. Yn ystod y blynyddoedd diffaith wedi 1979 bûm yn meddwl llawer am bosibiliadau cynghreirio rhyngbleidiol yng Nghymru, fel ffordd o helaethu sylfaen y mudiad gwleidyddol cenedlaethol a symud ymlaen tuag at ryw radd o ymreolaeth. Ac yn wir, Plaid Cymru a’r Rhyddfrydwyr oedd y ddau brif chwaraewr yn fy meddwl. Cofiaf wneud rhyw syms damcaniaethol o flaen nifer o etholiadau, ond fel y deuai pob etholiad yn ei dro, dôi yn amlwg nad oedd pâr o seddau yn unman – a rhaid cael pâr, onide byddai’r cyfan yn ddiystyr – lle byddai’r rhifyddeg yn gweithio allan.  Hollol wir mai cynghrair o fath a enillodd refferendwm ’97, ond dealltwriaeth rhwng pobl o ewyllys da oedd hyn, ac nid oedd yn ganlyniad clymbleidio etholaethol.

Sut mae’n edrych heddiw? Unwaith eto, beth am isetholiad Brycheiniog a Maesyfed? Ar wefan Nation Cymru mae Jason Morgan yn dadlau’n gryf y dylai Plaid Cymru ymgeisio. Mae rhai o’r ymatebwyr yn meddwl fel arall, ac yn awgrymu – yng nghyswllt Brexit yn arbennig – nifer o seddau a allai fod yn rhan o fargen. Y D.Rh. i ymatal yn y Rhondda a Blaenau Gwent? Neu’n wir ym Môn, Arfon, Dwyfor-Meirion a Chaerfyrddin? P.C. yn ad-dalu drwy gadw draw o Faldwyn, Brycheiniog-Maesyfed, Mynwy, Canol Caerdydd, Gorllewin Abertawe, Wrecsam? Amod llwyddiant unrhyw gytundebau o’r fath fyddai trafodaeth fanwl ac ystyriol ar bolisi ymlaen llaw, a datganiad cryf ar y cyd o gytundeb mewn nifer o feysydd allweddol. Hefyd, bellach, byddai raid i’r D.Rh. ddatgan o blaid annibyniaeth i Gymru. Tebygol? Annhebygol i’r eithaf. Posibl? Prin iawn iawn. Gallaf ddychmygu cyfran go uchel o gefnogwyr P.C. – er nad pawb – yn cadw’u rhan o’r fargen, gydag arweiniad cryf gan yr arweinyddiaeth. Cefnogwyr y D.Rh. yr un modd? Na chymerwn ein camarwain gan amgylchiadau arbennig y dwthwn hwn: ydyw, am y tro, mae’r D.Rh. i’w gweld yn hel atynt eu hunain gyfran dda o’r Arhoswyr: pleidlais ar sail polisi, am unwaith yn eu hanes, a thros dro. Nid yw trwch pleidleiswyr arferol y D.Rh. yn uniaethu ag unrhyw bolisi, ac ni byddent yn derbyn cyfarwyddyd gan eu harweinwyr i gefnogi P.C. hyd yn oed pe bai cyfarwyddyd o’r fath – peth sy’n hynod annhebygol. Prydeinwyr yw’r rhan fwyaf ohonynt, a gwerth eu cyfranogiad yn y seddau a restrwyd uchod yw eu bod yn rhannu’r bleidlais unoliaethol dipyn bach. Drwy beidio ag ymladd Caerfyrddin, Arfon a Meirion-Dwyfor (seddau San Steffan yn awr), gallent fod yn gyfrwng i suddo P.C. yn y tair; a thrwy ymatal ym Môn gallent helpu gwthio P.C. hyd yn oed ymhellach i lawr.

Mae Jason Morgan yn iawn. Rhaid edrych tu hwnt i ddadleuon Brexit. Cofiwch yr hyn a ddywedais echnos am y botwm niwclear. Pe gallai P.C. , drwy ymladd yr isetholiad hwn, sbwylio parti’r D.Rh., dyna fyddai dial am driciau mwnci a chastiau mul Ceredigion, a dyna fyddai ei chyfraniad mwyaf adeiladol yn y sefyllfa sydd ohoni.