Archif | Uncategorized RSS feed for this section

Dyma sut i’w gwylltio nhw

15 Tach

Ddechrau’r 1960au yn ystafell gyffredin Neuadd Reichel, Bangor byddem ni fyfyrwyr yn cael bob bore holl bapurau dyddiol Llundeinig y dydd, ynghyd â’r Daily Post a’r Western Mail.   Nid oedd na Sun na Daily Star y dyddiau hynny, a chynrychiolid eithafion rhagfarn, twpdra a diffyg chwaeth gan y ddau dabloid  y Daily Mirror a’r  Daily Sketch.  Mewn un cyfarfod cyffredinol gwnaed cynnig gan un o’r aelodau, Tori Albanaidd hynod adweithiol,  ein bod yn atal ein tanysgrifiad i’r Daily Worker.  Colli a wnaeth y cynnig, gyda’r mwyafrif, mi gredaf, yn teimlo fel finnau mai rhydd i bawb ei farn, ac nad oedd raid coelio pob dim yn y papur Comiwnyddol er mwyn gwerthfawrogi ei olygwedd wahanol ar rai pethau. Teimlwn ar y pryd – a daliaf i deimlo – fod peth sylwedd ym meirniadaeth y Comiwnyddion Prydeinig ar ein cymdeithas ni ein hunain; a’i deimlo’n arbennig am yr hen Gomiwnyddion Cymreig, yr ychydig oedd ohonynt,  hen Gymry iawn, ceidwadwyr diwylliannol, Annibynwyr.  Ni byddai’r un ohonynt wedi para wythnos yn y baradwys Sofietaidd (addefwyd hynny gan eu cymar o’r Alban, Hugh MacDiarmid).

Mae’r Gomiwnyddiaeth wedi mynd, ond tybed na wneir peth o’r un gwasanaeth dan amodau gwahanol iawn heddiw gan orsaf a gwefan newyddion Russia Today?  Os mai ein hennill o blaid Pwtyn a’i lywodraeth yw ei hamcan, nid yw’n debyg o lwyddo.  Ond drwy adrodd am bethau na wna neb arall eu hadrodd, a rhoi llwyfan i bobl na chaent wrandawiad fel arall, mae’n cyfiawnhau ei bodolaeth.  A chymryd yr enghraifft fawr yr union ddyddiau hyn, os am gael gwybod yr hyn sy’n digwydd o ddydd i ddydd ac o awr i awr yng Nghatalonia, i ble rydym am droi?   Newyddion y BBC?  Newyddion ITV?  Go brin.

Yr ychwanegiad diweddaraf at arlwy Russia Today yw ‘Sioe Alex Salmond’, sydd i gychwyn nos yfory (Iau) os iawn y clywais. Mae helynt ofnadwy yn y cyfryngau Prydeinig. ‘Close to treason’ dyfynna’r Daily Express Albanaidd, a deallwn fod Nick Robinson, hen gyfaill mawr Alex, yn gynddeiriog ulw.

Do, fe addawodd Alex, y noson y collodd sedd Gordon:   ‘Ye hae no seen the last o’ my bonnets an’ me’.  Dyma wireddu, a dyma lwyfan newydd rheolaidd i wyntyllu’r hyn sy’n berthnasol i bwnc pwysicaf ein dydd ym Mhrydain, sef cwestiwn annibyniaeth yr Alban, ac yn anorfod glwm wrth hynny beirniadaeth gyson ar y Sefydliad Prydeinig.

Mae rhai, hyd yn oed ymhlith y cenedlaetholwyr, yn betrus ynghylch y cam hwn. Ond hyd yma ni fethodd Salmond unwaith yn ei bolisi o herio’r Sefydliad yn ei ddannedd.  Mae ganddo gynllun ar y gweill hefyd i gael rheolaeth ar bapur newydd y Scotsman, a dyna inni ddaeargryn arall dan gadarn goncrit Philistia.

Wnawn ninnau yng Nghymru fawr ddim ohoni  (a) nes y bydd gennym wasg, a (b) nes llwydda rhywun o’n plith i’w gwylltio NHW fel y gwna Alex.

Advertisements

Mynd yn brin

10 Tach

Clywed fod Meddyliau’r hen G.A. yn mynd yn brin yn y siopau a’r Ganolfan Lyfrau, ac ychydig iawn sydd ar ôl gan y cyhoeddwyr.

Clawr (8)

Mynnwch gopi ar-lein o Stondin Dalen Newydd.

Yr Awen yn galw

9 Tach

Amser paned bore ’ma daeth yr Awen heibio efo’r ddau bennill bach hynod ddiniwed yma:

Hen hogan bach ddel
Yw Priti Patel,
Ond piti fod Priti
Yn gwneud fel-a’r-fel.

Hen stori ddigalon
Am ’rhen Michael Fallon.
Be nesa, Theresa,
I chwyddo d’ofalon?

Dwy gynhadledd

1 Tach

Dyma’r ‘tro nesaf’ oedd gen i mewn golwg cyn i helynt Catalonia fynd â’m bryd.

Dwy gynhadledd wleidyddol. Un wedi bod a’r llall i ddod.

§

Yn ôl Adam Price mewn cyfweliad teledu yr oedd cynhadledd Plaid Cymru yn ‘vibrant’.  Yr oedd yno ‘fizz’ a ‘buzz’.  Dôi’r fizz, rwy’n cymryd, o’r botel bop yr oedd y Blaid yn sôn am ei threthu dro yn ôl. Ac am y buzz, tybed a oedd yno ryw gacynen yn rhydd o gwmpas y lle?  Ai MacEvoy oedd enw’r gacynen?

Tameidiau o adroddiadau yn unig a welais i, ac efallai fy mod yn gwneud cam mawr â’r gynhadledd.  Ond tybed, tybed a gafwyd yno ryw bethau megis y canlynol?  Chwedl Dylan Jones ar ‘Taro’r Post’, ‘dim ond gofyn …’.

1.   Ailddatgan polisi gwrth-niwclear y Blaid, gyda siars eglur i’w gwleidyddion ar bob lefel gadw ato.

2.    Galw i gyfrif bob un o gynghorwyr y Blaid yng Ngwynedd a Môn a bleidleisiodd dros y Cynllun Datblygu Lleol.

3.   Rhybudd difrifol i unrhyw gynghorydd o’r un siroedd sy’n ystyried newid geiriad y polisi cynllunio er mwyn gwneud pethau’n haws i gwmni Horizon.

4.    Ystyriaeth ofalus i’r cwestiwn beth mewn gwirionedd ddylai fod yn sail ac egwyddor polisïau tai yng Nghymru.

5.  Penderfyniad ac addewid bendant i ddychwelyd at y polisi o wobrwyo’n ariannol y disgyblion deunaw oed o Gymry sy’n mynd i golegau Cymru.

6.   Galwad am ymchwiliad llawn i bopeth sydd wedi digwydd i Brifysgol Cymru oddi ar 2011, gan ystyried yn ofalus ai ymchwiliad barnwrol fyddai fwyaf addas.

Digon am y tro!

§

Ar ôl rhai trafferthion, mae 18 Tachwedd bellach wedi ei bennu ar gyfer cynhadledd, neu o leiaf gyfarfod, a gynhelir yn Aberystwyth ac a drefnir gan Royston Jones, ‘Jac o’ the North’, i ystyried sefydlu plaid genedlaethol newydd yng Nghymru.

Wrth ddarllen a golygu defnydd ar gyfer Hen Lyfr Bach Lloyd George, fe’m trawodd cyn lleied o ymosod caled a gafwyd gan Ll.G. ar y Blaid Genedlaethol a sefydlwyd yn 1925.  Yr oedd rhywbeth o hyd fel petai’n ei dynnu ati, er gwaethaf beirniadaeth ddeifiol Saunders Lewis arno ef.  Gweler eitemau 67, 70, 71 a 79 yn yr Hen Lyfr Bach.  Yn wir, yr unig beth tebyg i ymosodiad a welais ganddo oedd hwnnw mewn araith ym Methesda yn ystod etholiad 1929: ‘Megis cicaion Jona y cododd y blaid hon;  mewn noswaith y bu, ac mewn noswaith y derfydd.’  Rhwng hynny a heddiw fe welsom sawl ‘cicaion Jona’ yng Nghymru, ac o blith yr holl fudiadau gwleidyddol a lled-wleidyddol dau yn unig sydd wedi goroesi, sef Plaid Cymru a Chymdeithas yr Iaith.  Antur go fawr felly yw cynllunio plaid i gymryd lle’r Blaid. Eto, os darllenwn yr ymatebion i flog Jac gwelwn fod nifer o bobl ddigon call ac ystyriol a phrofiadol yn teimlo fod yr adeg wedi dod.

Dyma inni ddau symudiad newydd felly.  (1) Yes Wales.  (2) Plaid Jac.  O’r pellter hwn caf argraff – a rhaid pwysleisio mai dim ond argraff – fod y cyntaf yn fudiad o bobl ifainc, ac mai rhywbeth gan begoriaid o tua f’oed i yw’r ail.  Ond cawn weld.  Rwyf eisoes wedi dymuno’n dda i Yes Wales.   Ac am symudiad Jac, os bydd yn gyfrwng i ddwyn ynghyd ryw rai sy’n fodlon trafod rhai o’r pethau nad yw Plaid Cymru yn barod nac yn abl i’w hwynebu, bydd wedi cyfiawnhau ei fodolaeth.

Daliwch i ddarllen blog Jac.

Dychmygwch y sefyllfa …

30 Hyd

Penderfynodd yr hen G.A. dro yn ôl beidio â chyhoeddi mwy nag un ysgrif ar yr un diwrnod, oherwydd fyddai neb yn diolch iddo. Ond mae’r newydd am Gatalonia heddiw yn ei wthio i dorri’r rheol.

DYCHMYGWCH …

Carwyn a’i lywodraeth yn alltudion yn y Wladfa, wedi ffoi am eu heinioes rhag dialedd y Santes Theresa.

Comisiynydd Heddlu Gogledd Cymru wedi gorfod ymddiswyddo, a’r Arolygydd Lewis (ffrind Morse) o Heddlu Rhydychen wedi ei osod yn ei le.

Gweision Sifil o Loegr yn gweinyddu holl sefydliadau Cymru: yr Eisteddfod Genedlaethol, y Cyngor Llyfrau, Gwersyll Llangrannog, Cymdeithas Gwartheg Duon Cymru, Oriel Môn, Rownd a Rownd, Dechrau Canu Dechrau Canmol, Barddas, Menter Cwm Gwendraeth, yr Ŵyl Gerdd Dant, Dyfodol i’r Iaith, Canolfan Tŷ Newydd, Eisteddfod y Ffermwyr Ifainc, Nant Gwrtheyrn, y Lolfa, Dolen Cymru Lesotho, Portmeirion, Canolfan Hanes Uwchgwyrfai, Ysgol Glanaethwy, Rhaglen Tommo, Rhaglen Dei Tomos, Coleg y Drindod Dewi Sant Metropolitan Abertawe Coleg Ceredigion … ! Dyna fyddai Hunllef yng Nghymru Fydd. Sut y dôi Cymru byth allan o’r wasgfa hon?

A gwaeth fyth – os gellir dychmygu hynny – Cyngor Gwynedd yn cael ei redeg gan swyddogion apwyntiedig a fyddai am godi miloedd o dai diangen i gyflymu’r mewnlifiad, ac am newid geiriad y polisi cynllunio i blesio cwmni o gangsteriaid rhyngwladol. Does bosib … ! Ond ystyriwch, mae pethau rhyfeddach wedi digwydd.

§

Ond difrifoli am funud eto.

Sôn y gall Gwlad Belg gynnig lloches i brif weinidog Catalonia. Ar yr olwg gyntaf, dewis od. Ond eto efallai, dewis arwyddocaol, gan mai ymerodraeth Belg yw’r Undeb Ewropeaidd yn ei darddiad a’i hanfod.

Gallai mynd yn alltud fod yn symudiad doeth, oherwydd mae statws i lywodraeth alltud. Nid yw’n llwyddo bob amser, e.e. Bonnie Prince Charlie. Ond bu rhai llwyddiannau nodedig: Thomas Masaryk, y Cadfridog De Gaulle ac Aiatola Khomeini.

Syniad da fyddai i’r Alban gynnig cartref i lywodraeth alltud Catalonia. Fe godai statws yr Alban yn y byd, ac achosi embaras aruthrol ym Mhrydain. Beth amdani, Nicola?

 

 

 

 

 

Cic ynteu rhodd ? (2)

30 Hyd

Cystal dweud rhywbeth bach am argymhellion Comisiwn y Ffiniau, cyn i bawb anghofio amdanyn nhw unwaith eto. Rhai yn darogan na ddaw dim byd o’r peth pa un bynnag.

Gwnes ryw ychydig o sylwadau ar 9 Medi y llynedd, pan oedd rhyw fwmian am hyn o’r blaen. Heddiw mi ailadroddaf bwynt neu ddau am yr effeithiau posibl yng Nghymru.

1.    Nid yw o unrhyw wahaniaeth ble tynnir y ffin rhwng dwy etholaeth Lafur solet, ac felly ni bydd fawr o effaith i’r newidiadau ym Morgannwg a Mynwy. Yr unig eithriad o bwys i hyn fyddai creu sedd newydd ‘Gŵyr a Gorllewin Abertawe’; dyma rodd fach i’r Ceidwadwyr, ond galluogi gweddill Cwm Tawe i ddychwelyd at Lafur.

2.    Gall y newid adael Plaid Cymru gyda dim ond un sedd, sef Caerfyrddin. Ar y llaw arall gall fod yma gyfle iddi estyn ei therfynau a’i dylanwad, os gwêl hi ei chyfle a pharatoi’n ddeallus ar ei gyfer. OS go fawr, fel y cawn sôn eto.

3.    ‘Môn a Bangor’. Os daw’r etholaeth hon i fodolaeth gall y Blaid ddweud ta-ta wrthi fel sedd San Steffan tan un ai (a) Dydd y Farn neu (b) dydd rhyw ddeffroad neu gyfnewidiad mawr iawn yng Nghymru. Fel sedd Cynulliad, efallai na byddai’r rhagolygon mor ddrwg.

4.   ‘Gwynedd’. Drwy golli’r Bangoriaid a’r myfyrwyr byddai cyfle i’r Blaid ymgadarnhau drwy’r Wynedd newydd a gynigir. Ond beth am y darn helaeth o Ddyffryn Conwy a gynhwysir yn awr yng ‘Ngwynedd’? Bu rhan o’r diriogaeth yn sedd ‘Meirion-Nantconwy’ o’r blaen; dylai hyn helpu PC, ond ni all hi gymryd dim yn ganiataol.

5.   ‘De Clwyd a Gogledd Maldwyn’ Dyma ardaloedd mwy Cymreig (neu lai Seisnigedig) Sir Ddinbych wedi eu gwahanu oddi wrth y ‘Costa Geriatrica’, glan môr y gogledd. Cyfle o’r diwedd i BC wneud rhywbeth ohoni – lle dylai fod wedi gwneud rhywbeth ohoni ers blynyddoedd – yn Hiraethog, Dyffryn Clwyd ac Uwchaled. A dyma wahanu ardaloedd Cymraeg Maldwyn – sydd ymhlith yr ardaloedd mwyaf bywiog yn ddiwylliannol yng Nghymru’r dwthwn hwn – oddi wrth y ‘Severn-Siders’ sarrug, diffaith. Rhodd i BC eto, os gwêl hi ei chyfle, cyfle i ymestyn at y ffin. Os na all hi ennill mewn rhanbarth fel hyn nid oes fawr ddiben iddi fynd ymlaen.

6.   ‘Ceredigion a Gogledd Sir Benfro’. Gwell gobaith am ddal gafael. Ond dalier i weddïo am etholiad pan fydd y colegau ar gau.

7   ‘Caerfyrddin’ yn ôl o fewn terfynau hen etholaeth Gwynfor, a chyfle i BC greu sedd saff.

8.    Ond down yn ôl at yr OS. Mae gan BC dasg enfawr o’i blaen, adennill ffydd ei chefnogwyr naturiol, ar ôl blynyddoedd o’u dirmygu a’u sarhau. Mae’r cau ysgolion yng Ngwynedd yn dal yn friw llidiog, ac wedi’r penderfyniad ynghylch tai a chynllunio, a chyn hynny helynt yr addysg enwadol ym Mhenllyn, rhaid gofyn a ellir byth eto ymddiried ynddi mewn unrhyw fater. Rhaid gofyn a yw hi’n unrhyw beth, bellach, ond cyfrwng i ethol ffyliaid i gyngor a chabinet, er mwyn i’r rheini wedyn benodi gweinyddwyr sydd yr un mor dwp â hwy eu hunain.

9.     Fel cam tuag at ei hadferiad – os yw hynny’n bosibl o gwbl – dylai fod ganddi gyfundrefn o GYNADLEDDAU rheolaidd, SIROL a/neu ETHOLAETHOL. Byddai hyn yn fodd i’r cynrychiolwyr etholedig, a’r cynghorwyr yn arbennig, gael eu hatgoffa o farn a theimlad y rhai sy’n eu cefnogi. Nid dadlau yr ydym yma y dylai’r AC neu’r AS neu’r cynghorydd fod yn DDIRPRWYWR, caeth ym mhopeth i benderfyniad ei blaid; CYNRYCHIOLYDD ydyw o hyd, a dyna ddylai fod, ac i’w gydwybod y mae’n atebol yn y pen draw. Ond eto mae eisiau cau’r gagendor anferth sy’n bodoli ar hyn o bryd rhwng barn a dyhead cefnogwyr naturiol PC ar y naill law, ac ar y llaw arall y polisïau a weithredir gan y rhai y maent wedi eu hethol.

10.     Cymaint â hynna heddiw am yr agwedd bleidiol-wleidyddol. Mae rhai eisoes wedi cyfeirio at y camenwi sydd yn y cynllun newydd – ‘Aberafon’ am ‘Aberafan’. A chymysgu ‘Brycheiniog’ ac ‘Aberhonddu’ wrth geisio cyfieithu ‘Brecon’. Ond y drwg mwyaf – a hwn yn mynd yn ôl i ganol y 1990au, yw dal i arfer yr enw ‘Gwynedd’ ar beth nad yw ond rhan o Wynedd. Môn, Arfon, Meirion – dyna yw Gwynedd, ac mae nam sylfaenol ar unrhyw gynllun nad yw’n deall hyn. Mae hyn yn berthnasol hefyd – yn wir yn fwy perthnasol – i lywodraeth leol. Ni allaf eto ei roi yn well nag yn fy hen ysgrif ‘Sir Gwymon a Sir Conbych’. Darllenwch hi eto (14 Mehefin 2015).

11.    Cyfleon a pheryglon i Blaid Cymru felly. Ond i’w chodi o’r twll y mae hi ynddo mae angen rhywbeth llawer mwy na hap a damwain ffiniau etholaethol. Mwy am hyn y tro nesaf.

Y cymeriad ansicr

22 Hyd

Newydd fod yn gwylio rhifyn diddorol o’r gyfres ‘Dylan ar Daith’, lle roedd Dylan Iorwerth yn dilyn llwybrau’r cymeriad ansicr hwnnw, Goronwy Rees.

Pedwar peth yn fy nharo am y gwrthrych:

1. Mab y Mans i’r carn.

2. Credai Rees mai ‘cenedlaetholwyr Cymreig’ oedd ei wrthwynebwyr yn Aberystwyth, a’r rhai a roddodd yr hwi iddo wedi ei dair blynedd o brifathrawiaeth y coleg. Wel, ie a nage. Cenedlaetholwyr diwylliannol fyddai rhai ohonynt, y mwyafrif efallai; ond yn bennaf aelodau o’r Sefydliad Chwigaidd Prydeinig-Gymreig. ‘Chwigiaid Meddal’ oedd y rhain, a ‘Chwig Caled’ oedd Rees wrth-Gymreig. Ar y gwahaniaeth, gweler bellach fy ysgrif ‘Pwy sy am fod yn Chwig?’, Meddyliau Glyn Adda, t. 95.

3. Trueni na bai Rees wedi cael aros yn brifathro Aberystwyth am rai blynyddoedd wedyn, dyweder hyd ganol y 1960au, er mwyn dod wyneb yn wyneb â’r to o Gymry a ysbrydolwyd gan ddarlith Tynged yr Iaith. Fe gawsid gwrthdaro creadigol.

4. Y peth gorau a wnaeth Rees? Ysgrifennu ei erthygl ‘Have the Welsh a Future?’ yn y cylchgrawn Encounter, 1964, er mwyn i honno yn ei thro ysgogi ymateb anfarwol Harri Webb, ‘Has Goronwy Rees a Future?’, y gallwn ei ddarllen yn y gyfrol A Militant Muse, casgliad o erthyglau H.W. a olygwyd gan Meic Stephens (Seren, 1998). . Darllenwch hi, bobl ifainc yn arbennig, ichi gael gweld sut mae ei dweud-hi !  Yna ewch ymlaen i ddarllen yn yr un gyfrol From Aber without Love’,  sef ymateb gan sgrifennwr Saesneg mor ddisglair ag yntau i atgofion Rees,  A Chapter of Accidents (1972).   Y ddau dro, dyna sodro Goronwy Reesiaid y byd yma fel y dylid.