Archif | Uncategorized RSS feed for this section

Dewis digrifwr

22 Ebr

Wcráin wedi dewis arlywydd newydd, sef digrifwr a wnaeth enw drwy ddynwared ei ragflaenydd.

Ar y radio y bore ’ma, rhyw bapur (Y Guardian ?) Yn cael ei ddyfynnu’n gofyn ‘Pa fath o wlad fyddai’n gosod clown yng ngofal ei lluoedd arfog?’ ATEB: llawer o wledydd, a daw dwy i’r meddwl yn syth, un bob ochr i’r Iwerydd. Mi soniais o’r blaen (8 Mawrth) am Gavin Williamson, Ysgrifennydd Amddiffyn Prydain Fawr. Darllenais wedyn ei fod yn cadw tarantiwla yn ei ddesg. Boi call.

A heno ’ma, rhywun ar y radio’n gobeithio y bydd y digrifwr etholedig yn yr Wcráin ‘o ddifri’! Wel ie. Ond mae hanes digon anrhydeddus i ‘ddigrifwch o ddifri’ yng ngweithiau llenorion – Dafydd ap Gwilym, Molière, Twm o’r Nant, Daniel Owen, Wil Sam …

Fy meddwl yn rhedeg wedyn. Beth am gael tîm cryf o gymeriadau digri’r genedl i ffurfio llywodraeth Cymru yn lle’r clowns amatur yr ydym yn llwyddo i’w hethol mor ddi-ffael?

Amaeth – Ffarmwr Ffowc. Pwy arall?
Trafnidiaeth – Ifans y Tryc
Iechyd – Y Dyn Sâl
Diwylliant a Chwaraeon – Mr. Arthur Picton
Cerdd Dant – Sioned Grug
Iaith – Mr Canterbury Kent

A Phrif Weinidog? Tudur Owen? Ifan Gruffydd? Syr Wynff? Plwmsan y Twmffat Twp? Dowch o’na ddarllenwyr! Eich dewis chi!

Advertisements

Allan yn awr

18 Ebr

Gildas

Dyma lyfr sylfaenol hanes y Cymry.

Mae ‘Dogfen Gildas’, fel y gelwir hi yn y golygiad newydd hwn, yn cynnwys dwy elfen: yn gyntaf, llythyr o gerydd chwyrn i arweinwyr seciwlar a chrefyddol Prydain y chweched ganrif; ac yn ail, crynodeb o hanes Prydain hyd at gyfnod yr awdur.

Ai un awdur sydd i’r ddwy elfen? Ynteu dau? Mae’r cwestiwn wedi ei godi o’r blaen; yma ystyrir ef yn ofalus iawn, a daw’r golygydd at ei gasgliad ei hun.

Y rhan hanesyddol – pwy bynnag oedd ei hawdur – yw’r ymgais gyntaf ar glawr i adrodd hanes Prydain a’i phobl. Bu’n ddylanwadol trwy’r canrifoedd a hyd y dydd hwn, nid yn unig ar y modd yr ysgrifennwyd yr hanes, ond ar y modd y lluniwyd ef hefyd. Credodd y Cymry, yn gam neu’n gymwys, mai hwy yw etifeddion y ‘Britanni’ a ddarlunnir yn yr adroddiad hanesyddol. Ydym, ‘ry’n ni yma o hyd’, chwedl y gân, ond yma gyda ni o hyd hefyd y mae’r teimlad o israddoldeb.

Mewn cyfieithiad newydd awdurdodol ynghyd â thrafodaeth fanwl, dyma’n gwahodd eto i ystyried beth yn union oedd ystyr a diben ‘Dinistr Prydain’.

Ceir yma’r testun Lladin a’r cyfieithiad Cymraeg wyneb yn wyneb.

Bellach ar gael am £15 ar dalennewydd.cymru.

Dau gwestiwn i chi

14 Ebr

Dyma’r saith-ar-hugain wedi rhoi estyniad bach inni eto. Daliaf ar y cyfle i ofyn dau gwestiwn i chi’r darllenwyr.

Ond yn gyntaf ambell sylw byr.

(1) Y dyddiau pan oedd y llywodraeth fwy neu lai wedi gollwng yr awenau, a Thŷ’r Cyffredin wedi meddiannu’r drafodaeth, teimlwn fod yna rywbeth digon iach, amheuthun yn wir, yn yr hyn y buom yn gwrando arno, sef y gwleidyddion ar ddau du’r ddadl yn siarad o argyhoeddiad. Am ychydig ddyddiau, cawsom deimlo ei bod o bwys beth a ddywedid o’r llawr, yn wahanol i fel y mae pan yw llywodraeth yn sicr o’i mwyafrif. Oni fyddai’n beth da cael rhagor o hyn?

(2) Dyna efallai un peth da sydd wedi deillio o PRALLAN. Unrhyw beth arall? Wel, heb amheuaeth, mae wedi helpu tuag at Atal Wylfa B. Llongyfarchiadau, bobl Môn.

(3) Deilliodd refferendwm 2016, a phopeth a ddilynodd hynny, o anesmwythyd parhaol, problem seicolegol ddofn, sef: (a) os oes clwb yn rhywle yn y golwg, mae’n RHAID i’r Prydeiniwr gael perthyn; (b) yr un pryd, mae’n AMHOSIBL iddo dderbyn yr un rheolau â phawb arall. Y dyddiau hyn mae’n ymddangos fod yr Almaen yn cydymdeimlo â Lloegr yn ei chyfyng-gyngor, ac yn awyddus i roi peth help. Mae fel petai’n ddiolchgar i Loegr am ei bomio i edifeirwch gan ei gwaredu oddi wrth ei ffolineb anfad, anfaddeuol ei hun. Nid yw Ffrainc, ar y llaw arall, yn maddau cymwynas.

Ac yn awr dyma’r ddau gwestiwn:

(1) Gwyliais dipyn o ardystiad mawr Llundain o blaid aros. Ymhen yr wythnos, gwylio rali’r Brexitwyr, gyda’i lleisiau mwy gwerinol a mwy croch. Yn wir, yng nghyfweliadau’r ail garfan clywn ddau lais gwahanol, cytûn ar y diwrnod: (a) Alf Garnett, a (b) Disgusted Tunbridge Wells. Y rheswm y mae’r ddau gategori hyn mor sicr o’u pethau yw eu bod wedi eu trwytho mewn ideoleg; maent wedi etifeddu honno, ac fe’i hategir bob dydd yn y wasg y maent yn ei darllen. Ond beth am y Brexitwyr mawr Torïaidd yn San Steffan – Boris, Jacob, Gove, Duncan-Smith? Nid yw’r rhain ar drugaredd ideoleg: maent mewn sefyllfa i’w chreu ac i’w newid. Beth sydd iddyn nhw yn y Brexit? Rwyf newydd ddarllen llyfr diddorol o’r enw Rule Britannia: Brexit and the End of Empire, a daw’n lled agos at yr ateb wrth awgrymu y gwelwn yma (a dyfynnu’r broliant) ‘the last gasp of the old empire working its way out of the British psyche’. Ond anodd credu fod dosbarth llywodraethol grymus a thra-chyfoethog, hyd yn oed a chaniatáu fod chwilen yn ei ben, yn gweithredu ar sail y chwilen honno’n unig. Rhaid bod yna ryw ysgogiad economaidd yn ogystal. Rhaid eu bod yn credu y bydd Brexit yn eu gwneud hwy hyd yn oed yn gyfoethocach. Sut yn union felly? Beth a ddywedwch chi, ddarllenwyr?

(2) Pam y mae’r Albanwyr gymaint o blaid aros i mewn? Fel yr wyf wedi sôn o’r blaen, siom ar ôl siom a gafodd hen deyrnas yr Alban o ddibynnu ar ‘The Auld Alliance’, sef y cynghrair â Ffrainc. Unwaith eto, beth a ddywedwch chi, ddarllenwyr?

Ond beth bynnag yr union gymhelliad, bydded i hyn brysuro dydd annibyniaeth yr Alban. Ac ynghlwm wrth hynny, ymadawiad Trident o Aber Clud. Dyna’r peth mawr. Dyna, ar un trawiad, a fyddai’n setlo’r Torïaid gwallgo a’r Chwith Brydeinig dila, ragrithiol. .

Affwysol

5 Ebr

Gwell dweud rhywbeth am isetholiad Gorllewin Casnewydd mae’n debyg. Chwerthin ai crio uwchben canlyniad fel hwn? Gallaf gofio adeg y byddai o leiaf rai ohonom yn ateb ‘crio’. Ond heddiw gallwn ei dderbyn fel rhan o’r llanast cyffredinol yng ngwleidyddiaeth Cymru. Does raid ond edrych ar gwr arall y wlad: niwcleargarwch cynghorwyr PC Môn, ac ymddygiad tra rhyfedd cabinet Gwynedd.

**

Clywn dipyn o ofyn ar y cwestiwn ‘ai Theresa May yw’r prif weinidog salaf erioed?’ Na, go brin. Yn un peth, mae’r hen ddywediad yn eithaf gwir, ‘bydd pob gyrfa wleidyddol yn diweddu mewn dagrau’. Yn ystod yr ugeinfed ganrif, y prif weinidogion nas goddiweddwyd gan y dynged honno oedd Campbell-Bannerman a Bonar Law, y ddau a fu farw yn y swydd cyn cael cyfle i wneud rhyw lanast ofnadwy. Gwobr ‘Y Prif Weinidog Gwaethaf’? Mae’n mynd heb amheuaeth i Asquith, am fynd â ni i mewn i’r Rhyfel Byd Cyntaf. A oedd yna rywun yn ei lywodraeth ef, neu yn senedd y dydd, a allasai rwystro’r hyn a ddigwyddodd? Lloyd George? Darllenwch fy stori ‘Wythnos yng Nghymru Fu’ yn y gyfrol Camu’n Ôl a Storïau Eraill.

**

Ydi pobl yn callio? Stori flaen y Times heddiw. Abaty Westminster (Wemus Barabi chwedl yr hen gymeriad o Ben-y-groes) yn mynd i gynnal gwasanaeth i anrhydeddu criwiau llongau tanfor Trident. Rhai eglwyswyr, chware teg iddyn nhw, yn mynegi anfodlonrwydd, ond tebyg mai ymlaen yr â’r ddefodaeth ddi-chwaeth. Twm o’r Nant a’i dwedodd hi:

Clyw Eglwys Loeger ffraethber ffri,
Hap lwyra’ stad, pa le’r eist ti,
Yng nghanol d’urddol frawdol fri,
I’r fath drueni anian?
’Nôl dwediad Gildas atgas wawr
Y gwyfaist lawr yn gyfan,
Cans dy weinidogion sydd dan ffêr
Yn haeddu eger ogan.

Trwm achos ofni’n enbyd sy,
Beth wnaiff y wlad, gyffredin lu,
Tra bo’r blaenoriaid, harddblaid hy,
Wedi dallu gan dywyllwch?
A’r dall, truenus, warthus wall,
Yn t’wyso’r dall, deëllwch,
Mai yn y ffos, anniddos nerth,
Mewn galar serth y syrthiwch.

(A sôn am ‘Gildas atgas wawr’, ewch am eich copi o’r llyfr eithriadol bwysig Llythyr Gildas a Dinistr Prydain, golygiad newydd Iestyn Daniel yng nghyfres Cyfrolau Cenedl. Yn y siopau yn awr, neu trwy wefan dalennewydd.cymru)

**

A dychwelyd at ganlyniad chwerthinllyd Casnewydd. Un peth amdano: o leiaf allwch chi ddim beio Leanne.

PRALLAN ?

24 Maw

Diwrnod o orymdeithiau, ralïau a chynadleddau oedd hi ddoe.

Clywn fod tua dau gant o Frexitwyr o Ogledd-Ddwyrain Lloegr (Brynaich a Deifr, chwedl yr hen Gymry) ar eu hymdaith bythefnos tua Llundain, a bod yr hen Farage wedi ymuno â nhw am ychydig filltiroedd. Yn y cyfamser, rali lawer iawn mwy yn llenwi canol Llundain i alw am ‘Bleidlais y Bobl’ – sef yr ail un, yn y gred neu’r gobaith y bydd y canlyniad yn wahanol i’r tro cyntaf.

Ai felly y bydd – neu y byddai – hi? Allwn ni ddim bod yn sicr. Yn un peth, bu cyfran bur uchel o ymatal yn refferendwm 2016 (ac yn ddiddorol ac od, yr ymatal mwyaf yn y rhanbarthau AROS cryfaf, sef yr Alban a Llundain). Beth all dynnu ymatalwyr allan i bleidleisio? Achosion adain-dde neu adweithiol, ran amlaf. (Nid wyf yn dweud mai hynny, neu hynny’n unig, yw Brexit; ond felly y’i gwelir, y teimlir yn reddfol yn ei gylch, gan y rhan fwyaf – y rhan fwyaf o ddigon, er nad pawb – o’i gefnogwyr.)

Cofiwn hefyd nad yw maint rali na deiseb yn mennu dim ar lywodraeth (ganol na lleol). ‘Dy bôl, pe deuai balot …’, dyna’r unig beth o bwys.

***

Teithiodd llawer o’r Alban i’r rali yn Llundain, gyda Nicola Sturgeon yn un o’r prif siaradwyr. Yn awr, cwestiwn: a ddylai gwleidyddion yr SNP fynd i Lundain i ddangos ochr ar y mater hwn? Dyfalaf eu bod yn rhesymu rywsut fel hyn, fod yno lwyfan da i ddarlledu’r neges i Ewrop, a hefyd yn ôl i’r Alban i gadarnhau’r credinwyr yno.

Ond fel ymarfer, dychmygaf yn awr fy mod i’n brif weinidog yr Alban ac yn arweinydd y Blaid Genedlaethol. Yn y sefyllfa honno, byddwn i’n gofyn y cwestiwn hwn: beth petaem ni’n cael ‘Pleidlais y Bobl’ (neu Brexiref 2), a’r fantol dros Brydain yn troi o blaid aros i mewn? Wps! Onid dyna fyddai taflu ymaith y cyfle gorau a gafodd yr Alban erioed yn ei holl hanes gwleidyddol? Onid y peth gorau o ddigon, o ran dyfodol yr Alban, fyddai i Inglandanwêls losgi eu bysedd unwaith eto?

Nage, meddai Joanna Cherry AS ar wefan The National heddiw – hithau yn y rali ddoe, hefyd Ian Blackford, arweinydd yr SNP yn San Steffan. Bydd yr achos dros annibyniaeth yr Alban, a’r gefnogaeth, yn aros yr un fath, meddai hi. Gallwch ddarllen yr erthygl, a barnu. Dyna safbwynt Wee Ginger Dug heddiw hefyd.

Safbwynt sylfaenol yr hen G.A. ? Os daw rhyw dda o’r Brexit, Alban annibynnol fydd y peth hwnnw, ac yn dilyn – a hynny’n syth gobeithio – ymadawiad Trident o lannau Clud. Dyma’r PETH MAWR. Dyma fyddai’n torri crib y Sefydliad Prydeinig, sef y peth nad yw’r Chwith Brydeinig ragrithiol erioed wedi llwyddo i’w wneud, nac erioed wedi ceisio.

***

Ddoe hefyd bu rali yn Glasgow, wedi ei threfnu gan Tommy Sheridan, yn galw ar lywodraeth yr Alban a’r mudiad cenedlaethol i flaenoriaethu achos annibyniaeth. Er chwilio’r cyfryngau, anodd oedd cael llawer o wybodaeth am hon. Un dewis fyddai i Holyrood drefnu refferendwm ei hun, nid gofyn i lywodraeth Prydain am un, neu am ganiatâd i’w gynnal. Fel yr wyf wedi dweud droeon, byddai’r hen G.A. yn mynd ymhellach. Pan ddaw etholiad, San Steffan neu Gaeredin, dylai’r blaid genedlaethol ddatgan: os cawn ni fwyafrif y tro yma eto – unrhyw fwyafrif, canys dyna reolau’r chwarae fel yr ydym wedi eu deall erioed – byddwn ni’n cyhoeddi’r Alban yn wladwriaeth annibynnol ac yn cychwyn trafodaethau tuag at gael cydnabod hynny gan Loegr a chan y Gymuned Ewropeaidd. Refferendwm? Indyref 2? Gadewch i’r ochr arall weiddi am hwnnw.

***

Teithiodd rhai cenedlaetholwyr Cymreig i Lundain ddoe. Bu eraill yn cynadledda ym Mangor. Gan nad es yno i weld, dau gwestiwn am y gweithgareddau:

(1) A ddywedwyd rhywbeth am Y MWD ?

(2) Gan fod polisi’r Blaid yn wrth-niwclear, a fu cynnig yn croesawu’r newydd da am Atal Wylfa B? Neu hyd yn oed yn diolch i’r Brexit am ddwyn y fath ganlyniad yn nes?

Yn ôl un o’r siaradwyr, ‘peth anghymreig’ yw Brexit gan nad oes gair Cymraeg amdano. Well inni ddechrau dweud ‘PRALLAN’ o hyn allan?

Clown, Brown a Brexit

12 Maw

Ddoe wrth gael fy mhaned pnawn digwyddais weld darn o hen ffilm nad oeddwn wedi ei gweld ers blwyddyn ei hymddangosiad, 1951, ac a gododd dipyn o arswyd arnaf ar y pryd. (Do, mi es ati’n ddeddfol wedyn i ddarllen y llyfr. ‘You’ve seen the film. Now read the book!’) Tom Brown’s Schooldays oedd hi, gyda John Howard Davies a Robert Newton – yr ail yn cerdded ar ddwy droed unwaith eto, a’i acen yn dra gwahanol i’r hyn a fuasai ychydig ynghynt, yn Treasure Island addasedig ond anfarwol Walt Disney.

Cofiaf ymateb fy rhieni. Fy nhad am waldio Flashman. Fy mam yn dweud wrth gyfaill imi, ychydig yn hŷn ac yn yr ysgol uwchradd ers tro: ‘Doeddan nhw’n ofnadwy ers talwm yn yr hen ysgolion mawr ’na?’ ‘Oeddan,’ meddai fy ffrind yn fyfyriol. ‘Cofiwch chi, ma’ hi’n ddigon drwg tua Ben Groes ’cw o hyd.’ A’r cysur hwnnw yn fy nghof, es innau gyda’m cenhedlaeth i Ysgol Dyffryn Nantlle y flwyddyn wedyn.

Dyddiau ysgol? I fyny ac i lawr fel yn hanes pawb ohonom, rwy’n amau. Weithiau ffordd yma ac weithiau ffordd draw. Ambell fore hyfryd yn dilyn stormus ddu brynhawn, ac fel arall. Ond yn gyffredinol, llawer mwy o gamp nag o remp, yng nghof un disgybl beth bynnag, a’r gwerthfawrogiad o ddysg, cefnogaeth a chyfeillgarwch yn gwrthbwyso unrhyw atgofion eraill. O leiaf, fe allwn ddweud hyn am yr hen ‘Ben Groes ’cw’: nid adeiladwyd yno system wallgo er mwyn magu rhywogaeth o glowns i weinyddu gwlad ac ymerodraeth. (Hwyrach yr hoffech ddarllen y stori ‘Y Llyfrau Gwyrddion’ yn fy nghyfrol O’r India Bell a Storïau Eraill.)

A dyma Lywodraeth y Clowns yn cyflym nesáu at ryw uchafbwynt. At drobwynt? At ddiweddglo? Wn i ddim, mwy nag y gŵyr pynditiaid y cyfryngau ar eu cyffes eu hunain bob nos!

I gael ffordd ymwared, a chipio buddugoliaeth o’r llanast hwn, dibynnwn yn llwyr ar yr Alban.

Cymru druan? Allan o’r cyfri.

I’r gad, Inglandanwêls !

8 Maw

Welais i mo’r rhaglen neithiwr ar ITV, ond dyma hysbysiad y Radio Times:

Can We Defend Ourselves? Tonight

With the Government recently announcing ambitious plans to make sure that Britain maintains its status as a world military leader, Tom Bradby explores whether our armed forces really are ready for combat should global tensions escalate at what is an increasingly volatile time. As the nature of modern warfare continues to evolve and recruitment and funding issues are a subject of growing dispute, how prepared are we to fight?’

Na phoenwch. Hollol barod. Rhaid mai dyna’r ateb.

Oherwydd ar 10 Chwefror fe gyhoeddodd Gavin Williamson, Ysgrifennydd Amddiffyn Prydain Fawr, y bydd ein hawyrenlong newydd, HMS Queen Elizabeth (£3.2 biliwn), yn hwylio i foroedd Tsieina gynted ag y bydd hi’n barod – sef ymhen rhyw ddwy flynedd – i ddangos i bobl yr ochrau hynny nad teigar papur yw Prydain. Does dim awyrennau i fynd arni, ond peidiwch â phoeni, cawn fenthyg rhai gan Trump. Siŵr y bydd hi’n iawn.

Clywaf y gwangalon yn gofyn ‘Ydi hyn yn ddoeth, dwedwch, a Phrydain ôl-Brecsit yn mynd i fasnachu ledled y ddaear, ac yn enwedig gyda gwledydd poblog Asia?’ Ond rhaid bod Gavin wedi ystyried hyn cyn gwneud ei ddatganiad. Ac nid oedd wedi anghofio’r Brecsit, oherwydd fe ddywedodd yr un pryd:

‘Brexit has brought us to a great moment in our history, a moment when we must strengthen our global presence, enhance our lethality, and increase our mass.’ Edrych eto: na,, nid ‘mess’, ond ‘mass’. Ac, ie, ‘lethality’ oedd y gair. Anfarwol yntê!

Ond howld am funud. Pwy fydd biau’r llong? Pwy fydd ddim yn deigar papur? Pwy fydd yn ‘lethal’? Prydain Fawr? Nage bobol.

Meddyliwch. Beth os bydd yr Alban wedi mynd, oherwydd y Brecsit? Beth os bydd Iwerddon wedi uno, am yr un rheswm? Fydd dim Prydain Fawr. Pwy fydd ar ôl?

Inglandanwêls.

Inglandanwêls fydd y ‘world military leader’. Inglandanwêls fydd biau’r llong awyrennau heb awyrennau. Wêls fydd yn cartrefu Trident … onibai fod polisi Llafur Cymru wedi newid.* A bydd Meirionnydd yn darparu ar gyfer yr ‘haid o dronsiau’ (swarm drones) y mae Mr. Williamson hefyd yn eu haddo. (Diolch, Gyngor Gwynedd.)

Ond mae ambell beth yn peri pryder o hyd. Sut i dalu am y cyfan, ac olew’r Alban wedi mynd? Chwedl yr hen ymadrodd cefn gwlad, ‘torri cwys yn nes at y clawdd, hogia bach’. A beth am gau ambell Ganolfan Iaith?

Pryder mwy sylfaenol eto. ‘How prepared are we to fight?’ Ie, ond yn erbyn pwy cawn ni gwffio? Yn y byd newydd wedi Brecsit, pwy fydd yn ffansïo ffeit yn erbyn Inglandanwêls?

Syniad! Beth am i ni, Inglandanwêls, ymosod ar Sgotland, i drio cael yr olew yna’n ôl? Pwy a’n harwain? Dowch o’na, Rob Brydon, Sam Warburton, Syr Gareth Edwards, – hoelion wyth ‘Let’s Stay Together’ ers talwm.

I’r gad ! I’r gad !
* Ydi Adam wedi gofyn Y CWESTIWN i Drakeford eto?