Archif | Uncategorized RSS feed for this section

Cwestiwn yn y Nant

17 Chw

‘Any Questions?’ o’r Nant! Syniad rhyfedd ac ofnadwy! Gallwn glywed yr hen Hengist yn siarsio’r hen Wrtheyrn: ‘Reit, fi sy’n dewis y panel a’r gynulleidfa. Gei di ddewis un Cymro i esgus ei gyfiawnhau ei hun yn ffau llewod, ond dim mwy cofia! Fy siou i ydi hon. Dallta di hynny neu mi fydd dy groen di ar y pared!’ ‘Iawn mistar.’ Gan hynny doeddwn i ddim am wrando ar y rhaglen. Ond mi glywais ambell ddarn wrth daro i mewn ac allan. Doedd hi ddim mor ddrwg.

Yn lle’r ‘cwestiwn olaf gwirion’ arferol (y Prins, y Panda, y gêm rygbi a ‘be rowch chi’n bresant pen-blwydd i hwn-a-hwn …?’) cafwyd cwestiwn gan Phil Lovell, yn Gymraeg i ddechrau ac yna’i gyfieithu i’r Saesneg: ‘Pam mae cymaint o bobl ddeallus ym Mhrydain mor anwybodus, a hyd yn oed yn hiliol, yn eu hagwedd at y Gymraeg a’r diwylliant Cymraeg?’

Nid atebwyd y cwestiwn gan NEB o’r panelwyr.

Ond dywedodd Kenneth Clarke AS un peth gwerth ei nodi. Heb ddigwydd siarad â neb gwrth-Gymreig ers blynyddoedd, yr un grŵp o bobl sy’n aros yn ei gof fel gwrth-Gymreigwyr pybyr yw hen wleidyddion Llafur De Cymru. Rhag cael ei baeddu â’r un brwsh, prysurodd Carolyn Harris (AS Dwyrain Abertawe) i ddweud mor falch ydyw fod ei hŵyr yn rhugl yn yr iaith.

Digon teg. Ond beth am y cwestiwn? Sef, a’i grynhoi: ‘Pam mae deallusion Seisnig yn wrth-Gymreig?’ I ddechrau ei ateb, gallwn edrych ar weithiau’r cynharaf ohonynt y gwyddom amdano, sef yr hanesydd Beda, a oedd yn sgrifennu ddechrau’r wythfed ganrif – ‘The Venerable Bede’, neu ‘Beda Ddoeth’ fel y dywedai’r hen Gymry’n faddeugar. Ie, dyn dysgedig, goleuedig hefyd ar y rhan fwyaf o bethau; ond dyn ag yr oedd unrhyw gyfeiriad at y Brythoniaid yn ei yrru’n benwan. Nid y gwahaniaeth iaith oedd yn ei boeni, er bod y Gymraeg wedi ymffurfio ers dros ganrif ac eisoes yn gyfrwng llenyddol pan sgrifennai ef. Pethau o fyd crefydd oedd yn ei gythruddo’n bennaf, sef dull y Brythoniaid o bennu dyddiad y Pasg, a hefyd eu steil gwallt mynaich. Dyma ddau arwydd nad oedd y Brythoniaid fel pobl eraill; doedden nhw yn normal; roedden nhw’n gwneud y lle’n flêr. Dan y cyfan mae rhyw islais o anesmwythyd fod y bobl wahanol hyn yn bresennol yn Ynys Brydain o gwbl.

Y tu ôl i waith Beda, ac yn ysgogiad iddo mae’n bur bosibl, mae gwaith arall. Dyma ‘Ddogfen Gildas’ fel y gwelwch ei galw mewn cyfrol sydd i’w chyhoeddi eleni yng nghyfres ‘Cyfrolau Cenedl’. Llythyr Gildas a Dinistr Prydain fydd teitl cyfieithiad a golygiad newydd Iestyn Daniel, hyn yn ein gwahodd i ystyried yn fanwl iawn ai gwaith un awdur ynteu dau sydd yma. Byddwch yn barod i ddilyn yn ofalus, linell am linell a gair am air, y dadleuon ynghylch y cwestiwn hwn. Fe welwch y bydd gan y golygydd ei gasgliadau ei hun. (A rhag bod unrhyw amheuaeth ynghylch unrhyw ddehongliad, fe gewch y testun Lladin hefyd wyneb yn wyneb â’r cyfieithiad Cymraeg bob cam.)

Mewn rhan o ‘Ddogfen Gildas’ – ie, wrth ystyried popeth, diogelach dweud ‘rhan’ – fe gawn ddarlun o bobl a elwir ‘Britanni’, fel rhyw bobl anfoddhaol, annheilwng, collwrs ac yn haeddu colli, pobl heb fawr o ddyfodol iddynt hyd y gellir gweld. Pwy yn union a greodd y darlun hwn, beth oedd ei gefndir a beth yn union oedd yn ei gymell, y mae’n anodd iawn dweud: darllenwch ac ystyriwch y drafodaeth. Ond rywsut, a thrwy’r canrifoedd, fe gredodd ac fe dderbyniodd y Cymry mai hwy yw disgynyddion y ‘Britanni’, gan etifeddu’r teimlad o israddoldeb. Yng ngolwg awdur gwreiddiol y darlun, ddim mwy nag yng ngolwg Beda, nid mater o iaith oedd hyn: ond yn y man fe ddaeth y Gymraeg yn arwyddnod, yn fathodyn aelodaeth o’r grŵp israddol, fel bod gwybodaeth ohoni yn diddymu pob cymhwyster arall a all fod gennych. Fel yna y mae’n gweithio, hyd y gwêl yr hen G.A.; ond ni ddaeth neb o banelwyr y Nant yn agos at ei weld.

Cymhlethdod israddoleb y Cymry: mae’n ddyfnach na gwrth-Gymreigrwydd etifeddion Beda, ac yn fwy difäol.

Beth yw’r ateb iddo? Testun at eto.

Advertisements

Dadmer Fluffy

11 Chw

Ysgrifennodd T.H. Parry-Williams yn ei gyfrol O’r Pedwar Gwynt (1944):

‘Gŵyr pawb hefyd nad oes dim mor drychinebus o ddigrif â chath wedi rhewi. Y mae cath wedi rhewi yn dal yn gath o hyd; ac nid rhyfedd, felly, i’r bachgen bach, wedi dod o hyd i gath wedi rhewi, a’i chario i’r tŷ, ddweud wrth ei dad fod rhywun wedi taflu ymaith gath reit dda.  Cath wedi rhewi – y mae’n rhaid coelio wrth edrych arni y bydd hi’n sicr o fewian eto wedi iddi ddadmer.’

Ac yn wir dyna a ddigwyddodd i Fluffy, cath o dalaith Montana, UDA, yn ôl y gwefannau newyddion!

Ychydig o hyn a’r llall

8 Chw

(1) Galwad gan un o’n Haelodau Cynulliad am ‘gofeb barhaol’ i Dryweryn. Mae gennym un. Y Llyn.  (Hwyrach yr hoffai rhai ohonoch ddarllen fy hen stori ‘Dyddiau Olaf Derlwyn’ yn fy nghyfrol Camu’n Ôl a Storïau Eraill, t. 290.)

(2) Y llywodraeth yn dechrau holi pa ardaloedd yng Nghymru hoffai fod yn gladdfeydd gwastraff niwclear eithriadol beryglus. Y lle gorau, canol Sir Fôn, yn union o dan swyddfa’r Cyngor.

(3) Un o benawdau GOLWG 360: ‘Brains am chwarae miwsig iaith Gymraeg yn eu tafarnau’. Pam ‘iaith’? Pam nad ‘miwsig Cymraeg’? Beryg bod yma … gyfieithu slafaidd ? Beth bynnag am hynny, a rhwng y tafarnau a’u pethau, rhywbeth a fu ar fy meddwl ers tro yw y dylai’r archfarchnadoedd chwarae caneuon Cymraeg, pop, gwerin &c &c, ac nid ar ryw ‘Ddiwrnod Miwsig Cymraeg’ yn unig. A allai ambell Fenter Iaith ollwng yr awgrym? Adeg y Nadolig er enghraifft, byddai’n ardderchog pe bai’r siopwyr oll yn cael clywed ‘Carol y Blwch’, ‘O Deued Pob Cristion’ ac ‘Ar Gyfer Heddiw’r Bore’ yn lle rhyw ‘Jingle Bells’ dragwyddol.

(4) Owen Smith yn bygwth gadael Llafur os bydd Corbyn yn cefnogi Brexit y Ceidwadwyr mewn unrhyw fodd. Y cwestiwn yw: a mynd i ble? Beth am ymuno â Phlaid Cymru, sy’n llwyr wrth-Frexit? Dyna fyddai’n hwyl !

(5) Andros o randibŵ ar Wings Over Scotland bore ’ma yn dilyn ‘Question Time’ o Motherwell neithiwr. Edrych ymlaen at weld ymateb fel hyn yng Nghymru yn dilyn rhifyn cyffrous arall o ‘Pawb â’i Farn’ !!

Arysgrif bwysig arall

28 Ion

Ychydig gamau oddi wrth dragwyddol ymrwymiad Dave a Shirl ar lan Menai yng Nghaernarfon, mae arysgrif hanesyddol arall sydd o ddiddordeb mawr i arbenigwyr.

032

Yn ôl un ysgol o feddwl, yn ‘Max’ cawn y prawf terfynol i Maxen Wledig fod yng Nghaernarfon cyn ymadael yn y flwyddyn tri chant wyth tri a’n gadael yn genedl gyfan.  Rydym wedi arfer meddwl mai Elen oedd fodan Max, ond atolwg pwy oedd D.D. ?  Mae barn ysgolheigion yn rhanedig iawn rhwng Doris Day a Diana Dors.

Taera eraill mai enw merch yw Max (Maxine, mae’n debyg), ac mai D.O. yw’r llythrennau eraill.  Daniel Owen?  Donny Osmond?  Parhau y mae’r dyfalu, ac mae ysgolheigion mawr ym Mangor a Rhydychen yn gweithio ar y broblem.

Cyfarchion Gŵyl Ddwynwen!

25 Ion

Os awn am dro ‘dros yr Aber’ yng Nghaernarfon, a cherdded ar hyd glan y Fenai i gyfeiriad y clwb golff, a chadw’n golygon i lawr, cyn bo hir fe ddown at yr arysgrif hon wedi ei thragwyddoli yn y concrit:

daveshirl

A faddeuir parodi fach ar yr anwylaf o holl ganeuon serch y byd ?

Mae’r hon a gâr fy nghalon i
Ymhell oddi yma’n byw,
A hiraeth am ei gweled hi
A’m gwnaeth yn llwyd fy lliw.

Cyfoeth nid yw ond oferedd,
    Tŷ nid ydyw ond tent,
Ond DAVE a SHIRL a gafodd WHIRL
    I bara tra bo sment.

Mae f’annwyl riain dros y lli, –
Gobeithio’i bod hi’n iach;
Rwy’n caru’r tir lle cerddo hi
Dan wraidd fy nghalon fach.

Cyfoeth nid yw ond oferedd,
    Glendid ni thâl y rhent,
Ond SHIRL a DAVE a gafodd RAVE
    Fydd yma tra bo sment.

Gŵyl Ddwynwen Hapus i holl ddarllenwyr y blog !

Mawredd mawr !

18 Ion

Dyma inni ganlyniad pleidlais y ‘Merched Mawreddog’, ond druan o Betty Campbell. Pa ferch fyddai’n dewis cael ei chofio fel un ‘fawreddog’? Mae gwahanol ystyron neu led-ystyron i’r ansoddair wrth gwrs (cyngerdd mawreddog, defod fawreddog, golygfa fawreddog, adeilad mawreddog &c &c), ond fel disgrifiad o ddyn neu ferch ei ystyr y rhan amlaf o ddigon yw ‘ffroenuchel, hunanbwysig, rhodresgar’ – a dyfynnu cyfystyron Geiriadur Cymraeg Gomer. Rhydd Geiriadur Prifysgol Cymru oddi ar lafar ‘hen un mawreddog yw e’.

Pam y diffyg ymglywed hwn, mewn rhai cylchoedd, â’r defnydd naturiol o iaith? Wn i ddim … ac eto efallai y gwn i hefyd.

Edrych i’r dyfodol …

17 Ion

Yn dilyn cyhoeddiad Hitachi heddiw fe gyfyd cwestiynau mawr wrth geisio tremio drwy niwloedd y dyfodol.

1. Be ddaw o’r prentisiaid a’u holl SGILIAU? Siawns am fachiad tua Fukushima ’na …?

2. Oes beryg y palla nawdd Horizon i’r Eisteddfod Genedlaethol, Menter Iaith Môn ac achosion clodwiw eraill? Pwy ddaw i’r adwy? Beth amdani BAE Systems?

3. Pwy sy’n mynd i wneud yr holl waith mawr oedd i’w wneud gan Swyddog Iaith newydd Horizon?

4. Beth petai Hinkley dan fygythiad hefyd? Pwy fyddai’n symud yr holl fwd ymbelydrol yn ei ôl dros Fôr Hafren? Beth am olygyddion y cylchgrawn O’r Pedwar Gwynt, a gyhoeddodd yn ddiweddar ysgrif hynod iawn yn dadlau, ymhlith amryw bethau eraill, fod y mwd yn hollol dderbyniol?

5. Yn sydyn ar ganol ymchwiliad cyhoeddus ym Mangor ddiwedd Awst 2016, fe newidiodd geiriad polisi iaith Gwynedd er mwyn gwneud pethau’n haws i Horizon. A fydd yn awr yn newid yn ôl?

6. Beth yw dyfodol gwesty’r Tree Tops?

6. Pa bartner busnes arall gawn ni er mwyn atgyfodi Wylfa B? Ambell bosibilrwydd efallai:

(a) Baco Amlwch
(b) Theatr Fach Llangefni
(c) Sŵ Môr Môn
(ch) Pili Palas
(d) Londri Wili Tsienî

§

Dwy esiampl o ddoethineb gwleidyddion yr Ynys:

(a) Albert Owen AS y diwrnod o’r blaen yn beio Theresa May am esgeuluso cynllun yr Wylfa drwy roi gormod o sylw i Brexit. Atgoffwch fi hefyd, pobl pa Ynys fotiodd dros Brexit …?

(b) Rhun ab Iorwerth AC ar ‘Post Prynhawn’ heddiw: fod gan Robat Idris, llefarydd dros fudiad PAWB, ‘berffaith hawl i gymryd golwg gul.’ Dyna ni felly: yn erbyn niwclear = cul; o blaid niwclear = eang. Ond atgoffwch fi eto, pa blaid sydd â pholisi gwrth-niwclear …?

§

O ddifri cyn gorffen. Rhaid yw llongyfarch Robat Idris ar ei ymateb trwy’r dydd. Pwyllog, cwrtais, golau, gyda chyflawnder o wybodaeth.