Meddwl ymhellach …

14 Medi

Yn y bocs bach ymateb rwyf wedi diolch i Palmer am sylwadau yr wyf yn eu croesawu a’u gwerthfawrogi’n fawr. A dyma gyfle i feddwl ychydig ymhellach.

● Sylw Bertrand Russell. Gwir mae’n siŵr.

● Bin Salman. Brenin etifeddol, gwir, ond ers rhyw dair cenhedlaeth yn unig (oddi ar Alec Guinness yn y ffilm). A chofiwn bob amser pa Dywysog fu’n pedlera arfau iddo, ac ym mhle yr hyfforddir ei awyrenwyr … !

● Tipyn o lanast tua Sweden, a rhyw don o adwaith adain-dde yn cerdded y gwledydd. Ac mae rhywun yn rhyw ddechrau meddwl dipyn bach sut byddai – neu bydd – Lloegr yn bihafio heb Sgotland.

● Tynged John Jones Maesygarnedd. Enbyd iawn, ond nid am ei fod yn Gymro. The King’s Revenge gan Don Jordan a Michael Walsh yn rhoi’r hanes yn llawn a sobreiddiol am yr holl erlid. Lwcus fu Morgan Llwyd iddo farw yn union cyn yr Adferiad; gallai yn hawdd fod wedi treulio gweddill ei oes mewn carchar a marw yno fel y gwnaeth Vavasor Powell. A chofiwn i’r dial ar Ymneilltuwyr bara wedyn mewn rhai agweddau am ddwy ganrif.

● Sweden adeg yr Ail Ryfel, a’r Ffindir i fwy graddau, yn dal i godi cwestiynau ynghylch moesoldeb niwtraliaeth yn y sefyllfa honno. Gofynion diplomyddol – neu ei dealltwriaeth hi ohonyn nhw – a barodd i lywodraeth Iwerddon gydymdeimlo’n ffurfiol â’r Almaen ar farwolaeth Herr Hitler, a chafodd hynny ei edliw iddi drwy’r blynyddoedd. Ond cofiwn bob amser pwy aeth i gynhebrwng yr Ymerawdwr Hirohito. Ie, Dic Cae Rhedyn, i gynrychioli ei wraig a phawb ohonom.

● Am benderfyniad Sweden a’r Ffindir y dyddiau hyn i’w gosod eu hunain dan fawd America, mi ddywedais fy marn dro yn ôl (21 Mai).

● Edward VII ac adar brenhinol brith eraill. Rhaid inni gofio bob amser fod y Frenhiniaeth Seisnig nid yn unig (a) yn ben y wladwriaeth, ond hefyd (b) yn ben y bendefigaeth, sef haen o bobl ofer, afrad, anghyfrifol ac anfoesol drwy draddodiad, a’u statws yn tarddu o fod wedi dwyn tir ryw dro. Llwyddodd Victoria ac Albert Dda yn eu hoes i greu a chyflwyno delwedd wahanol, teulu bach teidi fel ni, parchus, cydwybodol. Neidiwn dros Edward VII, ac am dair cenhedlaeth wedyn fe lwyddwyd i gynnal y ddelwedd newydd yn weddol dda. Ond gwaed a ddengys, a bydd yr hen anian yn sicr o dorri trwodd bob hyn a hyn. Ac yn y diwedd, does a wnelo cymeriad y sawl sy’n gwisgo’r goron ddim â’r peth; y ddau ofyniad sylfaenol yn Lloegr yw iddo ef neu hi fod yn nesaf yn yr olyniaeth, a pheidio â bod yn Babydd.

● Pwy oedd Jac? Hogyn o Sir Fôn medd rhai, Tîm o Fesns medd eraill …! A daliwn heb wybod: pwy lofruddiodd Kennedy? Sut a pham y bu Diana farw? Olof Palme yn sicr. Marwolaeth Robin Cooke? Pwy oedd Meibion Glyndŵr? Pwy luniodd y cynllwyn diweddar yn erbyn Alex Salmond, a pham?

Ddarllenwyr eraill, ystyriwch bwyntiau Palmer yn ofalus. A chyn gorffen heddiw, dau sylw arall am yr amseroedd.

(1) Cafwyd bonws, sioe ychwanegol, drwy i’r Frenhines farw yn Balmoral, a bu’r trefniadau mor berffaith â phe bai’r Sefydliad wedi rhagweld y cyfan. Yn y pen draw, dydw i ddim yn meddwl y bu hyn er colled i fudiad annibyniaeth yr Alban. Peth da oedd fod coron yr Alban wedi cael lle mor allweddol, modd i atgoffa pawb nad yr un peth oedd undeb y seneddau, 1707 ac undeb y coronau, 1603. Gyda brenin Lloegr yn dal yn frenin Sgotland yr un pryd, yr hyn y mae’n ei olygu yw NID bod rhaid i’r ddwy wlad ymladd ar yr un ochr OND na byddant yn ymladd yn erbyn ei gilydd. Mae Charles yn awr yn frenin ar Seland Newydd, ond go brin y caiff llongau niwclear Lloegr-America fynd yno.

(2) Ffordd sicr o gael arwisgiad arall? Cael Senedd Caerdydd i benderfynu, fel yr awgrymodd Adam Price. Dychmygwch y bleidlais er mwyn dyn! Diolch byth, nid penderfyniad i bobl Cymru yw hwn.

Meddyliau ar yr achlysur

11 Medi

Ie, adeg dra arbennig ac eithriadol. Y streicwyr oll ar streic ac yn gwrthod streicio! Be nesa?

● Wel, i gychwyn ac i’n gosod oll yn y cywair iawn, dyma ni wedi cael 96 clec o’r gynnau mawr. Addas a chwaethus iawn onidê? A gallwn fod yn hollol hyderus o un peth, bydd y ‘Department of Silly Walk’, chwedl Monty Python, yn rhoi popeth ar waith heb fethu’r un manylyn nac arbed dim ar y draul. Am drefnu sioe, pwy sy’n well na’r Sefydliad Prydeinig? Ateb: NEB. Pwy sydd agos cystal? Eto, NEB.

● Cof am ddiwrnod angladd y diweddar Frenin Siôr VI. Yr ymateb y cofiaf ei glywed mewn teulu a chymdogaeth ar ôl gwrando’r radio: ‘Do, mi aeth pob dim reit neis i’r c’radur. Do wir … heblaw am yr hen dacla’r hen offisars na’n gweiddi!’ Dyma ddyfarniad cenhedlaeth a gofiai’r Rhyfel Byd Cyntaf yn rhy dda, a dyfarniad ardal nad oedd ganddi hoffter mawr o ryfeloedd. Eithr gwyddom hefyd fod cyfran helaeth o’r cyhoedd Prydeinig y mae bloeddiadau’r ‘hen dacla’ yn fiwsig pur i’w chlustiau.

● Y rhai ohonoch sydd â Beiblau, hwyrach yr hoffech fwrw golwg ar I Samuel, 8: 10-19. Dyma’r adnodau lle mae Samuel yn taer gynghori pobl Israel, er eu lles eu hunain, i beidio â chael brenin. Yn fuan wedyn fe gytunodd Saul yn anfoddog i dderbyn y swydd, ac wele’r Proffwyd yn ei eneinio a’i gyflwyno i’r bobl. O hynny ymlaen ni bu anogwr mwy brwd ar frenhinoedd Israel na Sam. Barn yr arbenigwyr yw fod yma ddwy stori wahanol, hwyrach o ffynonellau gwahanol, wedi eu pastio at ei gilydd rywle ar y daith. Beth bynnag am hynny, byddaf yn teimlo wrth ddarllen y darn hwn mai rhyw fath o law-fer yw ‘brenin’ am ‘wladwriaeth’, ac atgoffir fi o ddadl Waldo Williams mewn ysgrif nodedig ar ‘Brenhiniaeth a Brawdoliaeth’.

AR Y LLAW ARALL … Hwyrach yr hoffech feddwl am y ddwy restr hyn o wladwriaethau Ewrop:

(a) Ffrainc, Sbaen, Portiwgal, Yr Eidal, Yr Almaen, Pwyl, Awstria, Rwmania, Hwngari, Groeg, Albania a gwledydd yr ‘Hen Iwgoslafia’.

(b) Norwy, Denmarc, Sweden, Yr Iseldiroedd, Belg, Prydain Fawr.

(Rydym yn hepgor Y Swistir am ei bod yn achos hollol unigryw, a’r hen Tseco-Slofacia hefyd oherwydd ffactorau arbennig.)

Yr hyn sy’n gyffredin i (a), gwledydd canol a Deheudir Ewrop, yw iddynt i gyd fod yn wledydd Ffasgaidd neu’n unbenaethau o ryw fath yn ystod fy oes i, a’r rhan fwyaf ohonynt nid trwy goncwest ond o’u dewis eu hunain. Yr oeddynt i gyd yn weriniaethau. Gwledydd Gogledd Ewrop sydd yn rhestr (b), chwe brenhiniaeth, a’r chwe gwlad na bu iddynt ddewis eu gosod eu hunain dan unben.

Bu crefydd hefyd yn ffactor mawr. Sawl gweriniaeth Gatholig a fu’n ddemocratiaeth sefydlog drwy oes pawb ohonom ni sy’n fyw? Ateb: un. Iwerddon. Yr un pryd: ble bu methiant mawr Protestaniaeth fel grym gwleidyddol? Gogledd Iwerddon !

Ond trafod brenhiniaeth yr ydym. Mae dau reswm pam y bu brenhiniaeth gyfansoddiadol, etifeddol yn gymorth tuag at greu a chynnal gradd o ryddid personol a rhai o’r breintiau sy’n gwneud bywyd yn oddefadwy. (i) Yr egwyddor fawr o wahaniaethu rhwng gwladwriaeth a llywodraeth. (ii) Rhoi i bobl hollol wirion, sef cyfran fawr o ddynol ryw, rywbeth i fod yn wirion yn ei gylch, a hwnnw’n rhywbeth cymharol ddiniwed.

● Ni wastraffodd y Brenin newydd ddiwrnod cyn ‘creu’ ei fab hynaf yn Dywysog Cymru. Yr oedd ganddo berffaith hawl i wneud hyn, ac nid oedd raid iddo ymgynghori â neb yng Nghymru. Syndod braidd yw iddo’i wneud mor sydyn. Arwisgiad arall? Y nefoedd a’n gwaredo! Nid oes cyfraith na thraddodiad yn dweud fod rhaid cael un, ond os mynn rhywun gael un, gadewch iddo fod yn beth bach tawel, yn Llundain. NID y gwelem bellach yng Nghymru wrthwynebu fel y tro o’r blaen. Nid yw cywair protestiol diwedd y 1960au yn bod bellach, a’r un pryd nid oes yr un George Thomas yn y tir; heddiw nid oes gan Lafur yng Nghymru ddim byd i’w ofni.

● Fe all hyn swnio fel croesddweud, ond … Yn fuan wedi ei choroni ym 1953 aeth y ddiweddar Frenhines ar ymweliad arbennig â Chaeredin pryd y ‘cyflwynwyd’ iddi Goron yr Alban ynghyd â rhai tlysau eraill cysylltiedig â’r frenhiniaeth Albanaidd. Eu cyflwyno i’w sylw a wnaed (swnia’n rhywbeth digon tebyg i gyflwyno’r Aberthged yn yr Eisteddfod): ni osodwyd mo’r goron ar ei phen. A oes rhywun wedi meddwl am hyn? Tybed na fyddai’n beth da y tro hwn coroni’r Brenin yn yr Alban yn ogystal ag yn Llundain? Ystyr hyn yw y byddai’n datgan a chynrychioli, nid un ‘Deyrnas Unedig’ mwyach, ond dwy o ‘Deyrnasoedd Unedig’ a thrwy hynny ddichonolrwydd dwy wladwriaeth, ‘unedig’ yn yr ystyr na byddent yn rhyfela yn erbyn ei gilydd. Beth fyddai arwyddocâd hollbwysig hyn? Rwyf wedi ei ddweud o’r blaen ar y blog, ond fe’i dywedaf eto. Mewn brenhiniaeth gyfansoddiadol mae’r milwr, mewn enw, â’i deyrngarwch i’r Goron. Ond yn ymarferol, fel y gwyddom oll, mae’n derbyn ei gyfarwyddyd gan y llywodraeth etholedig. Dylai fod yn bosibl i’r catrodau Albanaidd enwog barhau dan adduned i’r Brenin Siarl III fel Brenin yr Alban, ond bod at alw llywodraeth etholedig Holyrood mewn Alban annibynnol. Byddai hyn yn allweddol dim ond inni feddwl am un diwrnod yn arbennig, sef diwrnod cau Faslane. O’n safbwynt ni, ac o safbwynt y Gymraeg, sef y peth pwysicaf, byddai hyn yn dyngedfennol, fel yr wyf wedi ceisio awgrymu o’r blaen.

● A sôn am annibyniaeth yr Alban, amlwg na ellir cael refferendwm rhwng hyn a’r Coroni, na llawer o sôn amdano. Llawn cystal yn fy marn i: buan wedyn y dôi hi’n 2024, Etholiad Cyffredinol a’i wneud yn ‘Etholiad Annibyniaeth’, sef ‘Cynllun B’, gwell o lawer.

● Mater nad oes fawr neb yn cofio amdano efallai. Mae’r Brenin Siarl yn awr yn gadeirydd y Cyfrin Gyngor, ef yw ‘The King in Council’. Mae hefyd, hyd y gwyddom, yn dal yn Ganghellor Prifysgol Cymru, hynny sydd ar ôl ohoni. Pe bai’r diwrnod yn dod (dywedaf ‘pe bai …’, nid ‘os daw …’) pan welid y Canghellor yn trosglwyddo’n ôl iddo’i hun fel ‘Y Brenin yn ei Gyngor’ Siarter y Brifysgol a thrwy hynny yn ei dileu’n derfynol, un canlyniad fyddai gadael nifer go fawr o bobl – rwy’n amcangyfrif mai rhyw 200,000 – yn sydyn heb raddau. Dim iws dweud ‘mi weithiais am y radd hon ac fe’i cefais yn y flwyddyn-a’r-flwyddyn’. ‘Ym mha sefydliad rwyt ti’n dal dy radd?’ yw’r cwestiwn.

● Ond i orffen, rhaid dweud hyn. Ar ôl Harri VIII, ni wnaeth yr un o bennau coronog Lloegr unrhyw ddrwg i Gymru, na bwriadu hynny hyd y gwn i. Pwy yw prif elynion Cymru a’i phobl heddiw? ATEB: y gwleidyddon hynny o Blaid Cymru sy’n cefnogi mwy o niwclear. Cofied Yes Cymru hefyd dan ei arweinyddiaeth lawn-amser newydd: allwn ni ddim cael annibyniaeth a dwy atomfa arall, mae mor syml â hynny.

Rybish

26 Awst

Meddyliwch am ddau ddyn. (a) Y Dirpwy Gydlynydd Monitro Deilliannau Amgylcheddol sy’n eistedd yn swyddfa’r cyngor. (b) Y casglwr sbwriel sy’n gweithio i’r un awdurdod. Pa un, ddywedech chi, sy’n haeddu clamp o gyflog? Dyna gwestiwn gwirion – yr ail siŵr iawn! Y prawf ar wareiddiad, sut mae’n trin hogiau’r lori ludw.

Pob cydymdeimlad felly â streicwyr lori ludw’r Alban, a gobeithio y gwneir cyfiawnder yn fuan. Ond mae rhyw gwestiynau’n troi. Pam yn yr Alban? Y tro diwethaf, roeddwn yn trafod ysgrif Arglwydd Frost, galwad i’r gad yn erbyn yr SNP ond heb unrhyw fath o strategaeth heblaw dweud ‘na’. Yn wahanol i’r hen Baldrick druan, doedd ganddo ddim ‘cunning and devilish plan’. Ond tybed nad oes RHYWUN YN RHYWLE wedi taro ar gynllun felly drwy gychwyn y streic yng Nghaeredin ar adeg yr Ŵyl? A bydd yn ddiddorol gweld beth fydd lliwiau gwleidyddol y 13 awdurdod a fydd yn cael eu targedu fel yr ymleda’r streic. Awdurdodau SNP, i beri mwy o drafferth i honno? Ynteu awdurdodau unoliaethol, gan dybio na bydd y rheini’n ildio i alwad y streicwyr, ac y bydd hynny yn ei dro yn creu mwy o broblem i Holyrood?

Hyd yma, does dim arwydd o newid yn y polau piniwn.

Neges Arglwydd Barrug

22 Awst

Ar ddamwain ddydd Gwener fe drawyd fy llygad gan bennawd papur nad oeddwn wedi ei brynu na’i ddarllen ers blynyddoedd, dim llai na’r Daily Telegraph. Y neges oedd: ‘End the constant surrender to the SNP. David Frost: Britishness is under siege – let’s take the fight to Sturgeon and co’. Ar ryw hwrdd ac o ran hwyl, dyma brynu’r papur, £2.80 am ‘Britain’s best quality newspaper’ i gael astudio’r dadansoddiad treiddgar tu mewn. ‘The SNP has to be defeated, not appeased’ medd y pennawd. Dylid esbonio mai Arglwydd Frost, dyn a fu’n weithgar iawn ynglŷn â’r Brexit, yw’r David Frost hwn; canodd Eifion Wyn am Syr Barrug, a dyma inni Arglwydd Barrug.

Dyma’r union fath o stwff, fel y Brexit ei hun, i ennyn ymateb llesol yn yr Alban. Fel y gallesid disgwyl, fe daniodd rhai o’r gwefannau Albanaidd yn syth. A chware teg, fe gafwyd colbio go fywiog ar Nation Cymru hefyd.

A dyma’r pwynt cyntaf yr wyf am ei wneud. Rwy’n amau’n fawr a all awdur yr erthygl, na fawr neb o lefarwyr y Sefydliad Prydeinig, ddeall yn awr na byth resymeg y math o wrthatebion a gafwyd yn gryno ar Nation Cymru. Hollol ddiarth ac annirnad iddynt yw’r dadansoddiad a’r diffiniad o Brydeindod a gymer rhai ohonom ni yr ochr yma yn weddol ganiataol, yn bennaf oherwydd trafodaeth J.R. Jones. Mae yma, nid dwy blaned, ond dau fydysawd a’u deddfau’n hollol wahanol.

Darllener yr ysgrif yn ofalus, astudier a chribinier mewn ymchwil am yr ateb i’r argyfwng a wêl yr awdur, ac fe welwn nad yw yna. Nid oes ganddo unrhyw fath o strategaeth i’w chynnig, dim ond dweud ‘na’. Rishi neu Liz, pa un bynnag a ddewisir, gall ef neu hi ddehongli hyn fel dweud ‘na’ wrth refferendwm. Digon posib mai dyna fyddai’r ateb gorau o safbwynt yr Alban: gyrrid yr SNP at ‘Gynllun B’, sy’n well cynllun.

Gan fod cymaint o ymateb da wedi bod, codaf ddau ddyfyniad yn unig o neges yr Arglwydd, inni gael meddwl amdanynt.

  1. ‘But the UK is a unitary state, not a federation or a confederation. Both the 1707 and 1802 Acts of Union fused the participants into one state in which all were equal, first “Great Britain”, then the “United Kingdom”, with one sovereign legal personality and one Parliament and government.’ ‘Hanner munud,’ medd y Cymro a ŵyr rywbeth bach am hanes, ‘Oni fuo ’na ryw gyfuno tua 1536 hefyd dwedwch?’ Dadlennol yw’r bwlch hwn yn y stori. Ac wedyn, am Ddeddf 1802, oni fu rhyw ddad-bowltio mawr ar honno yn 1920? Twll go fawr arall yn y crynodeb hanesyddol.
  2. ‘Meanwhile, I urge people in England not to give in to the “let them go” argument. Partly because the break-up of the country would be a massive national humiliation. In Europe and beyond, it would be seen as a comeuppance which they would exploit to the full.’ A dyma graidd yr holl fater. Torri crib y ‘genedl’ yw’r trychineb a wêl yr Arglwydd. Gwyddom ninnau mai torri crib y Sefydliad Prydeinig yw’r hyn a ddigwydd, os bydd iddo ddigwydd.

Ac yn ôl â ninnau yn ddiosgoi at broblem y Cymry. Pan ac os digwydd, a fydd trwch y Cymry, neu o leiaf ddigon o’r Cymry, yn deall ei fod wedi digwydd a beth y bydd yn ei olygu? Pa gyfryngau sy’n mynd i ymorol eu bod yn deall?

Gweledigaeth Angela

13 Awst

Dyma ni yng Ngwlad y Sychder Mawr. Y tanau gwyllt. Streiciau. Darogan chwyddiant a diweithdra. Argyfwng costau byw yn mynd i’n taro i gyd, medden nhw. Covid heb fynd i ffwrdd. Rhyfel yn Ewrop. Prydain Fawr heb lywodraeth, ond dadl Rishi a Liz yn rhygnu ymlaen. Yng nghanol hyn i gyd, dowch inni’n hatgoffa’n hunain o sylwadau tra arwyddocaol na chawsant, efallai, ddigon o sylw ar y pryd. Fe’u gwnaed gan Angela Rayner, Dirprwy Arweinydd Llafur, mewn cyfweliad yn ystod Gŵyl Caeredin. Dyfynnaf fel yr adroddir:

“Making the case for the United Kingdom, Ms Rayner warned the rest of the UK would be left with inevitable endless Conservative rule without the help of Scottish voters and constituencies.

A rhoir ei geiriau: “I don’t think the people of Scotland should leave behind the people of Ashton-under-Lyne, either. … Leaving us to perpetual Conservatism at Westminster is not very nice. But actually having a Labour Government would make all the difference.”

Ond wedyn: “Ruling out the possibility of a coalition with the SNP after the next election, Ms Rayner said both her and Sir Keir Starmer wanted to see Labour fully in power.”

Dyna’r datganiad, ac fe welwch yn syth y croes-ddywediad canolog a sylfaenol: (a) rhaid cael llywodraeth Lafur, a (b) nid yw byth yn mynd i ddigwydd. Yr unig atalfa ar y “Dorïaeth dragwyddol” yn San Steffan yw fod yr Aelodau Albanaidd yn aros yno; ond cenedlaetholwyr yw mwyafrif mawr y rheini bellach, ac ni thâl unrhyw gydweithio â nhw! Beth sydd i’w wneud felly? Yn ôl rhesymeg Angela, a’i dilyn i’r pen, does ond un peth amdani, “rhoid gif-yp”. Chwithau, holl bleidleiswyr Llafur Cymru, sylwch mewn difri ar neges eich Dirprwy Arweinydd: welwn ni ddim llywodraeth Lafur, nac unrhyw lywodraeth ond un Dorïaidd, dros Loegr a Chymru byth eto.

A wir, yn ei ffordd drwstan ei hun, mae Angela wedi taro ar bosibilrwydd hollol real, ac ar gwestiynau mawr yn ei sgil. Gall, os pery helbulon y Ceidwadwyr dan eu harweinydd newydd, ac am nad Corbyn yw ei enw yntau, fe all Syr Keir ennill yn ôl dipyn, a thipyn go lew efallai, o seddau’r “mur coch”. Ond heb yr Albanwyr, a fydd hynny’n ei alluogi i ffurfio llywodraeth? Na fydd, yn ôl syms Ms Rayner, a sicr ei bod yn iawn.

Ac edrychwn ymlaen. Dychmygwn sefyllfa lle bydd yr anghymharol anysbrydoledig Starmer wedi cydnabod ei fethiant ac wedi camu o’r naill du. Pwy bynnag a fydd yn ei ddilyn, a all hwnnw neu honno, byth, mewn unrhyw amgylchiadau, sicrhau mwyafrif yn Lloegr i unrhyw blaid neu glymblaid heblaw’r Ceidwadwyr? Efallai, efallai, petai’r Torïaid wedi ei chawlio hi’n ofnadwy, a’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cael dyrnaid go dda o seddau, nid ar sail unrhyw bolisïau a fyddai ganddynt, ond trwy’r bleidlais brotest y llwyddant i’w denu weithiau.

Fe ddylai’r gwahaniaeth fod yn llachar amlwg bellach rhwng yr hyn sy’n dal i ddigwydd yng Nghymru-a-Lloegr a’r hyn sydd wedi digwydd, drwy rywbeth nid llawer llai na gwyrth, yn yr Alban. Yno, fe enillir mwyafrifoedd mewn dwy senedd gan blaid draws-ddosbarth sydd yn blaid ddemocrataidd-gymdeithasol ond ar yr un pryd – peth sydd ddim yn digwydd yn aml – yn blaid radicalaidd. Problem barhaol yr ochr wrth-Dorïaidd yn Lloegr-Cymru yw ei dibyniaeth ar y dosbarth gweithiol, sy’n ddosbarth ceidwadol ym mêr ei esgyrn. Digwyddodd y trawsnewidiad rhyfeddol yn yr Alban trwy mai cenedlaetholdeb fu’r catalydd. Ond yn draddodiadol, peth adweithiol, imperialaidd a rhyfelgar fu’r cenedlaetholdeb Prydeinig neu Seisnig. Mewn sefyllfa lle byddai’r Alban wedi mynd, ac na allai Lloegr ymrithio fel Prydain mwyach, beth fyddai ymateb Lloegr, ei dosbarth llywodraethol a’i gwerin? Mynd yn wirionach? Ynteu darganfod hunaniaeth newydd a swyddogaeth newydd iddi ei hun yn ysbryd anthem anfarwol William Blake? Cwestiwn mawr iawn.

Yn y cyfamser, ond iddynt gadw’u trwynau ar y maen a pheidio â gogwyddo dim oddi wrth y weledigaeth, fe all cenedlaetholwyr yr Alban gyflawni’r PETH MAWR a’r peth hanfodol y mae’r Chwith Brydeinig ragrithiol, dila wedi osgoi ei wneud trwy’r blynyddoedd. A beth yw hwnnw? Cael gwared â Trident. Am ymhlygiadau hynny i ni’r Cymry, ac i ragolygon y Gymraeg yn benodol, yr wyf wedi sgrifennu o’r blaen.

Trem yn ôl

2 Awst

Yn dilyn ein harolwg bach diniwed diwethaf, dyma ychydig o ystadegau eisteddfodol eto.

(1) Galwedigaethau enillwyr y Gadair a’r Goron yn ystod yr ugeinfed ganrif. Y ffigurau’n seiliedig NID ar niferoedd yr enillwyr ond ar nifer y LLWYDDIANNAU yn y ddwy brif gystadleuaeth – gan fod amryw o’r enillwyr wedi ennill droeon.

                                          

Clerigwyr 34.5 %
Addysgwyr 23.5
Newyddiadurwyr 7.5
Cyfreithwyr 2
Ffermwyr 1. 5
Darlledwyr 1.5
Anhysbys i G.A. 29.5

(2) Awn yn ôl ymhellach ar aden dychymyg. PETAI yna Eisteddfod gyda chadeirio a choroni yn y ddeunawfed ganrif, beth fyddai’r sgôr meddech chi? Rhywbeth fel hyn efallai …?

               

Porthmyn 21 %
Cowperiaid 17
Seiri Coed 13
Seiri Meini 13
Olwynwyr 9
Gofaint 8
Cyfrwywyr 7
Gwragedd Hysbys 3
Smyglwyr 2
Lladron Pen Ffordd 2
Offeiriaid 2
Teilwriaid 1.5
Stiwardiaid 1
Mân Uchelwyr 0.5

Ystadegau Gorseddol

31 Gor

Fel cyfraniad bach at fwrlwm wythnos yr Eisteddfod, dyma arolwg ystadegol cwbl ddiniwed. Galwedigaethau ein Harchdderwyddon:

Oriadurwr 1
Ffermwr 1
Argraffwr a Chyhoeddwr 1
Gweinidogion Wesle 2
Pregethwyr Bedwyddwr 2 (1 Gweinidog ac 1 Athro Coleg)
Cyfreithwyr 3
Gweinidogion M.C. 4
Addysgwyr 7 (un yn llyfrwerthwr hefyd)
Gweinidogion Annibynwyr 12 !!

WAW ! Be wnewch chi o hynna, ddarllenwyr?

Y Tri Hyn

13 Gor

CYFLWYNYDD: Waaaa! Croeso’n ôl i Lwyfan y Cyfrwy ac i gystadleuaeth fawr y dydd! Ie, Cystadleuaeth Harddwch y Blaid Geidwadol!
CEFNOGWYR: Waaaaa!
CYFLWYNYDD: Ie, pwy fydd Prif Weinidog nesaf Prydain Fawr? Mae’r Maes yma’n ferw o ddisgwylgarwch!
CEFNOGWYR; Waaaa!
CYFLWYNYDD: A rŵan … [SAIB] … mi fedra’ i gyhoeddi i chi mai’r tri sy wedi dod i’r llwyfan ydi …………… Rishi Swnami …….
CEFNOGWYR: Waaaaa!
CYFLWYNYDD: Lis Tryst ….
CEFNOGWYR; Waaaaaaaa!
CYFLWYNYDD: A Ceiniog Mordaunt …
CEFNOGWYR: Waaaaaaaaaaaa!
CYFLWYNYDD: Rishi, tyrd ymlaen! Llongyfarchiadau ichdi! Siŵr bod Mam a Dad yn hapus! A rŵan deuda wrthon ni be wyt ti’n gobeithio’i gyflawni fel Prif Weinidog …
RISDHI: Bod fel Magi Thatcher.
CYFLWYNYDD: Waaaa! Glywsoch chi hynna? ‘Bod fel Magi Thatcher!’ Gwych! Rhowch gymeradwyaeth!
CEFNOGWYR: Waaaaaaa!
CYFLWYNYDD: Ac yn nesa ……………………………………………………………………………………………………………………………………………… [SAIB HIR] …………… Lis Tryst!
CEFNOGWYR; Waaaaa!
CYFLWYNYDD: Dywed wrthon ni Lis, be fyddai dy flaenoriaeth di fel Prif Weinidog?
LIS: Dal i gyfundrefnu ymateb y Gorllewin i Pwtyn, fel mae Boris wedi gwneud mor effeithiol.
CYFLWYNYDD: Gwych! Mi allwn ni drystio Lis yn fanna! Rhowch gymeradwyaeth!
CEFNOGWYR: Dechrau canu Rule Britannia.
CYFLWYNYDD: Ac yn nesa …………………………………………………………………………………………………………………. [Hanner awr yn ddiweddarach] Ceiniog Mordaunt! Ceiniog am dy feddyliau di, Ceiniog!
CEINIOG: Fel swyddog uchel yn y Llynges Brydeinig Wrth Gefn rydwi’n gobeithio cael dreifio sybmarîn Trident a setlo cenedlaetholwyr yr Alban unwaith ac am byth!
CYFLWYNYDD: Waaaa! Dyna ichi uchelgais! Pob lwc ichdi efo honna!
CEFNOGWYR: Dechrau Canu Land of Hope and Glory.
CYFLWYNYDD: Waaaaaaa! Dyna inni ddewis cyffrous! Pwy eith â hi? Gawn ni weld … Ac yn awr yn ôl i’r stiwdio.

Penodiad Cyffrous

10 Gor

Achos llawenydd mawr drwy Gymru benbaladr yw penodi Mr. EDMUND BURKE, y gwleidydd a’r llenor adnabyddus, yn Is-Ganghellor newydd Prifysgol Bangor.  Meddai llefarydd ar ran Cyngor y Brifysgol (sef y corff a wnaeth y penodiad): “Yr ydym yn falch ofnadwy fod y penodiad hwn wedi ei wneud.  Pwy yn ninas Bangor ac yng Nghymru sydd heb ddarllen campwaith Mr. Burke, Rifflecsions on the Refoliwsion in Wêls ?”   Ond ychwanegodd y llefarydd: “Hen dro, Jac Glan-y-gors. Tria eto boi. Bydd swydd glanhawr yn Adran Seicoleg y Brifysgol yn mynd yn fuan.”  

Aeth ein Gohebydd Dysgu ac Addysgu ar drywydd ambell ymgeisydd aflwyddiannus arall.  Meddai Mr. Charles James Fox: “Pwy ti’n nabod ydi hi ’de washi.”  Ond dywedodd Mr. William Pitt yr Ieuengaf yn raslon: “Mae’r ymgeisydd gorau wedi mynd â hi, dyn â chanddo’r sgiliau i ddatblygu strategaeth newydd uchelgeisiol yn cynnwys methodolegau cefnogi penderfyniadau deallus mewn amgylcheddau cymhleth.”   Gofynnwyd i Mr. Thomas Roberts, Llundain (gynt o Lwyn’rhudol, Pwllheli) a oedd ef yn siomedig na phenodwyd Cymro. “Sais, Gwyddel, Cymro, affliw o ots bellach,” oedd ei ateb.  Mae Mr. Thomas Paine yn ein sicrhau nad oedd ef yn ymgeisydd am y swydd.  Gwrthododd Mr. Thomas Jefferson wneud unrhyw sylw.

Unwaith eto. Ail gartrefi yng Ngwynedd: adnabod y wir broblem

4 Gor

Datganiad polisi heddiw gan Lywodraeth Cymru ar fater ail gartrefi. Dyma ddiwrnod da felly i gyhoeddi unwaith yn rhagor y ddogfen a anfonais at Gyngor Gwynedd ar 1 Mehefin, gyda dymuniad iddi gael ei hanfon ymlaen at bob cynghorydd. Y diwethaf a glywais, 27 Mehefin, nid oedd wedi mynd allan. Beth yw’r anhawster tybed?

* *

Cynigiaf y sylwadau hyn fel cyd-berchennog gyda fy mhriod ar ail gartref yn Sir Gwynedd. Nid wyf yn bwriadu talu’r premiwm ychwanegol o 300% sydd i’w osod gan Gyngor Gwynedd. Gobeithiaf na ddaw hyn yn destun gwrthdaro, ond yn hytrach y bydd y polisi wedi ei adolygu gan yr awdurdod erbyn y daw’n amser hawlio’r dreth. Yr wyf wedi trafod y mater a gosod safbwynt droeon mewn blogiadau ac mewn print, a dyma grynhoi’r ystyriaethau fel y gwelaf i hwynt.

● Nid wy’n amau na fwriedir y polisi gan y Cyngor, a’i gefnogi bellach gan Lywodraeth Cymru, mewn ateb i broblem gymdeithasol fawr. Ond y mae’n bwysig adnabod gwir natur y broblem honno, a rhoi arni’r enw iawn. Cawn ddychwelyd at hyn, ond yn awr down yn syth at y cwestiwn, adolygu ym mha fodd? ATEB: drwy eithrio rhai categorïau wrth bennu’r premiwm ychwanegol. A sylwer ar y gair: nid esgusodi, ond eithrio.

● Dyma awgrymu’r categorïau:

Yn gyntaf oll ac yn amlwg, perchennog neu gyd-berchennog (e.e. priod neu bartner sifil) sydd un ai yn frodor o’r ardal lle mae’r ail eiddo, neu wedi etifeddu’r eiddo fel gwaddol teuluol. Dau gwestiwn:

(a) Beth yw ‘brodor’? Rhywun wedi ei fagu yn ardal yr eiddo, neu wedi byw yno am gyfnod penodol (i’w bennu drwy ystyriaeth). Prawf ei fod yn frodor? Datganiad ysgrifenedig gan (dyweder) ddau gymydog yn yr ardal dan sylw.

(b) Beth yw ‘ardal’? Er mwyn pendantrwydd, yr hyn sydd, neu a fu, yn ardal llywodraeth leol neu yn rhaniad hanesyddol: (i) y plwy, neu ardal bresennol y Cyngor Cymuned lle mae’r eiddo (yn fy achos i, Plwy Llandwrog); (ii) plwy cyffiniol (e.e. Llanwnda, Llanllyfni); (iii) y cwmwd (Uwchgwyrfai); (iv) y cantref (Arfon); y sir (un ai Sir Gaernarfon neu Wynedd 1970-90au neu y Wynedd bresennol).


● ADNABOD Y BROBLEM. Mae ychydig eithriadau, ond yn gyffredinol dyma’r WIR BROBLEM – ac os na rown yr enw iawn arni, rydym yn ein twyllo’n hunain: gormod o dai sydd yng Nghymru, a dim digon o Gymry i’w meddiannu. Rhown hi fel hyn: petawn i, oherwydd y premiwm, yn gorfod gwerthu’r ail eiddo, pwy fyddai’n debyg o’i brynu …?

● Wedi dweud cymaint â hyn, rhaid wrth ddiffiniad gweithredol o ‘Cymro/Cymraes’. Gallwn yn ddiogel ddweud: (a) unrhyw frodor o Gymru, yn ôl y diffiniad uchod o ‘frodor’. A beth am estyn yr egwyddor i (b) unrhyw un, o unrhyw fan yn y byd, sy’n medru Cymraeg at ryw safon? (Pa safon, a sut i’w mesur: materion i’w hystyried.)

● Wedi adnabod y broblem, y camau cyntaf fyddai gwneud eithriadau fel a awgrymir uchod. Mae angen, ac angen brys, am gamau pellach, radical a realistig. Y nod, a pheidiwn â gwamalu: diogelu, ac os yn bosibl adfer, meddiant Cymry ar dai Cymru. Dyma’r hyn a ddywedais mewn blogiad fis Gorffennaf y llynedd: ‘A chrynhoi: mae’r dydd wedi dod pan yw’n rhaid i awdurdodau lleol Cymru fynd hanner-yn-hanner gydag unrhyw Gymro sydd am brynu tŷ yng Nghymru. Bydd yn costio, ond rhaid i lywodraeth Cymru ddod o hyd i’r arian a’i ddynodi at y pwrpas. Mae’n gofyn deddf, a honno’n mynd at wreiddiau pethau.’ Os yw’n hawdurdodau sirol o ddifrif ynglŷn â’r broblem enfawr hon, sy’n dwysáu bob dydd a phob awr, rhaid iddynt bwyso’n ddi-oed ar lywodraeth Cymru am ddeddfwriaeth.

● Yn y cyfamser, gofaled y cynghorau nad ydynt yn cosbi’r Cymro neu’r Gymraes sy’n ceisio cadw troedle yn ei hen ardal neu ddal gafael ar eiddo etifeddol. A ydym wedi anghofio’r arwyddair ‘DAL DY DIR’?

  • * *

O ran diddordeb, gellir darllen yr eitemau hyn ar Flog Glyn Adda (glynadda.wordpress.com):

‘Hafod y Cymro’ 23 Chwefror 2016 (hefyd yn y Gyfrol Meddyliau Glyn Adda, t. 140). ‘Tai’ 9 Medi 2019.
‘Tai a threthi’ 3 Mai 2021.
‘Ateb bach ac ateb mawr’ 10 Gorffennaf 2021.                
‘Neges i ymgeiswyr’ 24 Ebrill 2022.

D.G.J.                                  1.6.22