Israel Praesens

16 Tach

Y dyddiau hyn rwy’n cael llawer o gwmni Gildas, y dysgawdwr o’r chweched ganrif. Y gwanwyn nesaf, rydym yn mawr obeithio, bydd ein cwmni, Dalen Newydd, yn cyhoeddi golygiad a chyfieithiad newydd gan Iestyn Daniel o’r llyfr a ystyriwyd drwy’r canrifoedd yn ‘waith Gildas’. Teitl y gyfrol fydd ‘Llythyr Gildas a Dinistr Prydain’, a phan welwch hi fe’ch gwahoddir i ystyried yn fanwl iawn, gyda’r golygydd, y ddadl mai dau waith gwahanol sydd yma, gan ddau awdur gwahanol, ond wedi eu rhoi ynghyd yn y llawysgrifau yn weddol gynnar.

‘Dinistr Prydain’ yw’r cynnig cyntaf, hyd y gwyddom, i ysgrifennu hanes Ynys Brydain a hanes y Brythoniaid neu’r Brytaniaid, ein hynafiaid ninnau. Dyma fan cychwyn holl draddodiad hanes y Cymry, a phan ddarllenwch yr adroddiad fe welwch un mor bartïol ac mor rhagfarnllyd ydyw. Fe’n gorfodir i ofyn ac i ailofyn y cwestiwn, drachefn a thrachefn, ai bod y Cymry’n anobeithiol, yn gollwrs o’r dechrau, ai bod rhyw hen awdur wedi dechrau dweud hynny, a llu o rai eraill wedi ei ddilyn, a’r Cymry eu hunain wedi llyncu’r stori?

Mae cwestiynau mawr ynghlwm wrth ‘Ddinistr Prydain’, ond awn heibio i’r rheini heddiw a throi at ran arall ‘Dogfen Gildas’ (felly y mae Iestyn Daniel yn ei henwi), sef y ‘Llythyr’ tra chwyrn lle mae’r awdur (ie, y Gildas gwreiddiol neu’r ‘gwir Gildas’ efallai) yn fflangellu pump o frenhinoedd Prydain ei gyfnod am eu camlywodraeth, a fflangellu hefyd yr arweinwyr eglwysig am eu diffyg tystiolaeth Gristnogol. Gwna hyn drwy hyrddio dyfyniadau lawer iawn o’r ysgrythur, ac yn arbennig o eiriau proffwydi Israel, mawr a mân. Mae’n ei osod ei hun yn olyniaeth y proffwydi, yn ei fodelu ei hun arnynt, yn benthyca’n helaeth o’u gwaith, ac fel hwythau yn gweld perthynas arbennig rhwng y proffwyd a’r genedl, a chyfrifoldeb arbennig o’r herwydd ar y proffwyd. Nid oedd yn dymuno llefaru, mae wedi gohirio llefaru, ond yn y diwedd mae’n rhaid iddo lefaru wrth ei bobl ei hun, Israel praesens – yr Israel bresennol, neu Israel heddiw.

Gallaf ddychmygu Maelgwn Gwynedd yn ffonio un arall o’r brenhinoedd, Cystennin ddywedwn ni. ‘Gest ti rywbeth gan Gildas bore ’ma?’ ‘O, taw â sôn! Yn syth i’r bin!’ ‘Finna’r un fath washi! Pigyn clust!’

Ie, pigyn clust oedd Gildas yn ddigon aml, ac yn hynny roedd yn driw i draddodiad y proffwydi. Y gwahaniaeth mawr yw fod Gildas yn Gristion ac am hynny’n gallu cyfeirio at ffordd ymwared, dim ond i’r pechaduriaid, lleyg a llên, ofyn maddeuant ac ymddiwygio. Yn aml yn yr Hen Destament nid oes ddewis ond i Dduw gael gair yng nghlust brenin Assyria neu Fabilon, i’r un perwyl â thad diarhebol yr hogyn drwg yn dweud wrth y prifathro, ‘cweir iawn iddo fo, Mistar Jôs.’ Ond mae dylanwad y syniad hwnnw hefyd yn drwm iawn ar ‘lyfr Gildas’.

Fflangellai’r proffwydi genedl Israel a’i brenhinoedd am amrywiaeth o resymau, e.e. (a) aml-ddiwylliannedd, sef peidio â thynnu i lawr holl allorau Baal; (b) esgeuluso cynnal y defodau a’r aberthau’n gywir; a (c) anwiredd, camlywodraeth, gormes, trais, tywallt gwaed gwirion. (ch) byddardod, methu deall, gwrthod gwrando. Am (c) ac (ch) mae’n rhaid eu hedmygu ym mhob oes, a rhaid edmygu Gildas – ‘y gwir Gildas’ – hefyd.

Daeth hyn i’m meddwl yn gryf iawn yn ddiweddar, wedi gwylio eitem ar Newyddion S4C. Yn wyneb holl ymddygiad alaethus a gwarthus llywodraeth Sawdi Arabia y dyddiau hyn, roedd pobl ar y stryd ym Môn yn cael eu holi ynghylch priodoldeb hyfforddi awyrenwyr y llywodraeth hon ym maes awyr y Fali. Gydag eithriad neu ddwy yr oedd yr ymatebion yn blwyfol, hunanbwysig, di-ddallt, diddychymyg a diegwyddor. Ni fyddwn yn beio dim ar y proffwyd am roi pastwn ar gefnau pobl fel hyn neu alw am farn oddi uchod arnynt hwy a’u cymdeithas, yr Israel praesens ym Môn; yn wir gallwn ymuno ag ef yn yr alwad.

Yn gyffredinol, pethau afiach yw’r cyfweliadau stryd yma, y vox pops. Naw gwaith o bob deg nid ydynt ond llwyfan i safbwyntiau difeddwl, adweithiol. Fe ddylai fod yna drosedd, ‘twpdra troseddol’ – ‘criminal stupidity’. Yn un peth, mae eisiau holi pobl fel hyn yn llawer caletach. Mae eisiau rhyw Michael Moore yng Nghymru, i’w herio nes byddant yn cerdded i ffwrdd yn gegrwth, neu ryw Ali G. i wneud iddynt edrych yn wirion o’r gair cyntaf.

Llefara, broffwyd !

Advertisements

Dad-ddydwihebio

15 Tach

Rhagor am y dydwihebio. Mae’n rhaid cael gwared â’r gwall anfad, plentynnaidd yma. Mewn un sefyllfa yn unig y gall fod yn dderbyniol, sef yng ngenau cymeriad nad yw’n gwybod ei fod yn anghywir.

Os bydd argraffiadau pellach o rai o’r llyfrau lle mae’n digwydd – ac ar bob ystyriaeth arall mae rhai sy’n haeddu hynny – dylai’r cyhoeddwyr ei gywiro. Byddai hynny mor hawdd heddiw, nid fel yn y dyddiau pan oedd argraffwyr yn gorfod symud llond byrddau o blwm.

A gwylied beirniaid, golygyddion, cyhoeddwyr rhag hyn yn y dyfodol.

Dad-ddydwihebier !

Dydwihebio

14 Tach

Rwyf wedi cael mwynhad o ddarllen dyrnaid o lyfrau Cymraeg diweddar, yn nofelau a straeon. O ran crefft, dawn a dyfais maent yn amrywio o’r da i’r ardderchog.

Ond mae un peth.

‘Dydw i heb …’, lle mae’n amlwg y golygir ‘rydw i heb …’, neu ‘dydw i ddim wedi …’. A brawddegau eraill ar yr un patrwm: ‘’dyn nhw heb …’, ‘doedden ni heb …’, ‘doedd hi heb …’. (Lle gwelir ‘dw i heb’ rhaid rhoi mantais yr amheuaeth, gan y gall ‘dw’ fod yn dalfyriad o ‘rydw’.)

Ond yn enw pob rheswm, os nad yw awdur yn gwybod y gwahaniaeth rhwng ‘mae rhywbeth wedi digwydd’ a ‘nid yw rhywbeth wedi digwydd’, fedrwch chi goelio unrhyw beth y mae’n ei ddweud?

Awduron Cymru, darllenwch y llyfr hwn –

Iawn-Bob-Tro

– a chraffwch ar d. 43. Dysgwch y wers a rhowch y gorau i’r dydwihebio ’ma, er mwyn y nefoedd !

Gallai golygyddion gweisg Cymru wneud â chopïau o’r llyfr hefyd. Disgownt ar archebion da, o dalennewydd.cymru

Dau fath o oglau drwg

13 Tach

Wedi llwyddiant Eisteddfod y Bae, nid rhyfedd fod trefi eraill erbyn hyn yn dechrau meddwl am Eisteddfod Stryd, ac nid syndod mai Caernarfon yw’r dref gyntaf i godi at yr abwyd. Gellir rhagweld problemau, ond posibiliadau gwir ddeniadol hefyd.

Un amod ar gyfer llwyddiant, ac amod gwbl hanfodol hefyd. Ar adegau arbennig – pryd a pham yn union, nis gwn – fe gyfyd rhyw ddrewdod ofnadwy o rywle nes llethu’r dref a’r cyffiniau am rai oriau … a chwythu heibio wedyn. Cyn gwahodd yr Eisteddfod, rhaid mynd at wraidd y malltod hwn a bod yn sicr y gellir ei symud ymaith cyn Gŵyl y Cyhoeddi.

Ond mae oglau drwg arall hefyd, a gobeithio y daw chwa o wynt iachus i’w sgubo ymaith er lles yr Eisteddfod a lles pawb ohonom. Yn fyr: rhaid torri’r cysylltiad rhwng yr Eisteddfod a chwmni niwclear Horizon.

Gwerth troi’n alltud ?

12 Tach

Do, bu’r hen flog yn ddistaw am tua thair wythnos, tan ddoe. Prysurdeb a thrafferthion oedd y rhesymau, a gor-ddweud yw unrhyw adroddiadau fod yr hen G.A. wedi mynd i’r Blogfyd Mawr Tragwyddol. (Dim byd fel hen jôc, nac oes? Diolch, Mark Twain.)

Yn ôl felly at ambell stori fach o’r wythnosau diwethaf.

Stori na chafodd ryw lawer o sylw yw fod Glyn Davies AS (Sir Drefaldwyn) yn cyflwyno mesur a fydd yn estyn hawl i allfudwyr o Brydain bleidleisio mewn etholiadau Prydeinig ar bob lefel. Dan y ddeddf fel y mae fe gollir yr hawl ar ôl byw i ffwrdd am bymtheng mlynedd. Deellir y bydd y llywodraeth yn cefnogi’r mesur.

Ambell bwynt a chwestiwn; dichon fod atebion i’r cwestiynau rywle ym mesur Mr. Davies, a gweler ei flog hefyd.

(1)  A fydd y Prydeiniwr alltud wedyn yn colli ei bleidlais yn ei wlad fabwysiedig? Dibynna, mae’n siŵr, ar ei statws dinasyddol ef yn y wlad honno, ac ar bolisi ei llywodraeth hithau. Wedi’r Brexit – os bydd Brexot – dyn a ŵyr …

(2)  A fyddem yn camgymryd, neu’n hel meddyliau drwg, pe baem yn awgrymu’n gynnil mai rhyw help bach i’r Ceidwadwyr fyddai hyn? Yn amlach na pheidio pobl ar y dde yw allfudwyr, pobl sy’n mynd am borfa newydd yn hytrach na cheisio gwella’r borfa gartref. Y dyddiau hyn cawn Saeson yn ymfudo i Ganada, Awstralia, Zeland Newydd a Chymru i osgoi mewnfudwyr i Loegr. Clywais ddyfynnu’n ddiweddar: ‘It’s lovely ’ere [sef yng Nghymru]. Everybody speaks English. It’s just like England used to be thirty years ago.’

(3)  Tebyg mai i’r allfudwr unigol yr estynnir y fraint, os daw’r mesur yn gyfraith, nid i ddisgynyddion allfudwyr hyd y nawfed ach. Go brin y bydd Cymry Patagonia yn cael pleidleisio yn ’Rhen Wlad, na disgynyddion y cannoedd a allfudodd o Sir Drefaldwyn yn ystod y 19eg ganrif.

(4)  Ble bydd yr allfudwr yn arfer ei hawl? Yn yr etholaeth lle ganed ef? Neu lle cofrestrodd ef ddiwethaf cyn mynd? Oni fyddai’n hwyl estyn yr hawl hon i ymfudwyr o Loegr i Gymru? Cael dal i bleidleisio yn (dyweder) Wolverhampton yn hytrach nag yn (dyweder) Llanllechid, lle na wyddant ddim o’i hanes ac nad oes ganddynt unrhyw ddiddordeb yn ei hynt a’i helynt? Syniad da hefyd, ond go brin fod hwn ym mesur Mr. Davies: fod myfyrwyr i bleidleisio gartref, nid fel adar tramwy yn eu trefi prifysgol. Dan drefn felly, gellid, o bosib achub pen Plaid Cymru yn Arfon a Cheredigion.

(5)  Ond o ddifri. Mae egwyddor y mesur hwn yn anghywir. Cymry, at bwrpas democratiaeth, yw pawb sydd wedi cofrestru yng Nghymru. Ie, yn cynnwys y 46% – dyna’r ffigiwr medden nhw – sydd wedi eu geni tu allan i Gymru. Ni allwn symud ymlaen ar unrhyw sail arall. Gofynnwch i genedlaetholwyr yr Alban: pwy yw’r Albanwyr heddiw? Fe atebant: pawb sy’n byw yn yr Alban. Pregeth ry gyfarwydd gan wrth-Gymry a gwrth-Albanwyr yw ‘and I’m half Scots/Welsh meself’.

(6)   Yn yr Alban fe allai’r newid arfaethedig wneud niwed bach i achos annibyniaeth. Yng Nghymru ni wnâi unrhyw wahaniaeth, oherwydd ar ôl y MWD nid oes wleidyddiaeth ystyrlon yng Nghymru. Yn wir, o’r fan rwy’n sefyll y funud hon, ac oni ddaw rhyw newid  nad oes olwg ohono ar hyn o bryd, ymddengys nad oes dyfodol i’r Cymry o gwbl.

(7)   Pwy sy’n gweld yn wahanol?

Diwedd cofio ?

11 Tach

Ar fore ym mis Tachwedd, yn ôl yr hanes, yr oedd fy nhaid ar ei daith o Garmel yn Arfon i ymweld â’i deulu yng ngwlad Llŷn, lle’r oedd un o’i frodyr newydd farw. Yn gyntaf, cerdded i lawr y gelltydd i’r Groeslon i ddal y trên. Ac yntau’n mynd ar drot yng nghyffiniau Penfforddelen, yn sydyn canodd holl gyrn y chwareli ar adeg anarferol. ‘Be sy wedi digwydd?’ gofynnodd fy nhaid i’r cyntaf a welodd. ‘Y rhyfel wedi gorffen.’ Can mlynedd i heddiw oedd hi. Pump o’i feibion, nid yn ddianaf, ond o leiaf yn fyw: pedwar yn y byddinoedd ac un ar y môr. Aeth yntau’n syth i Dafarn Pen Nionyn yn y Groeslon ac ordro gwydraid o rỳm; ei unig un erioed, mae’n debyg. Yna neidio ar y trên ac am Bwllheli.

Diau fod gan bron bob teulu ei hanesyn am y diwrnod.

**

Tebyg na bydd diwedd ar y cofio, ac ar ryw olwg ni ddylai fod. Ond dyma ddiwedd ar y rownd hon o gofio, wedi codi i fath o anterth yr wythnos ddiwethaf yma. Wrth edrych yn ôl dros y pedair blynedd caf ryw argraff neu deimlad na chafodd y Sefydliad a’r Adain Dde mo’r holl enillion yr oeddent wedi gobeithio’u cael o’r peth. Fe ddaeth y Brexit i lenwi bryd ac i lyncu egnïon Prydeinwyr.

Nid â mis Tachwedd heibio heb ryw drafod, a pheth anghytuno, ar ba fath gofio sy’n briodol. A do, fe ddangoswyd Blackadder eto er gwaethaf rhybudd Paxman bedair blynedd yn ôl na fyddai hynny’n gweddu. (Gweler Meddyliau Glyn Adda, tt. 33-5. Neu hwyrach yr hoffech ymweld â hen flogiadau 14 Ionawr, 16 Chwefror a 26 Gorffennaf 2014.) Dyna un wedd gadarnhaol ar y coffâd eleni, i’w gosod gyferbyn â’r fersiwn anferth gelwyddog y mae’r Sefydliad yn ei rhoi allan bob blwyddyn. Gyda’i groesdoriad o gnafon a ffyliaid y genhedlaeth, a’r cyfan yn gorffwys ar ysgwyddau’r taeog tlawd Baldrick, Blackadder yw’r darlun mwyaf cywir eto o’r gyflafan anferthol ddi-chwaeth, ddiangen a di-gyfiawnhad.

Ond deil llawer eto, y mwyafrif mae’n debyg, i fethu neu i wrthod gweld hyn. Hysbyseb yn y Radio Times, ar ran elusen hollol deilwng nid wy’n amau, yn datgan ‘We all have a lot to thank the First World War generation for.’ Ond am beth? Ie am beth, mewn difri? Beth oedd cyfraniad, beth oedd rhodd, cenhedlaeth y Rhyfel Mawr? Ateb: y Rhyfel Mawr, ynghyd â’i holl ganlyniadau, yn cynnwys rhyfel arall. Rwyf wedi meddwl llawer am hyn dros y blynyddoedd, ac rwy’n dal i feddwl. Cabinet Asquith y galluocaf erioed efallai i gwrdd o gwmpas bwrdd Stryd Downing, gwerin gwlad yn fwy deallus a goleuedig na ni mewn llawer o bethau. Ond nhw cawliodd hi.

Beth ddigwyddodd? Darllenwch Hen Lyfr Bach Lloyd George, tt. 30-2, cyfieithiad o ddarn o War Memoirs enillydd y rhyfel. Ugain mlynedd wedi’r trychineb, mae Lloyd George yn ceisio galw i gof yn union sut y dechreuodd. Yn ôl doethineb confensiynol, ac yn ôl fersiwn llywodraethau yn aml, fe benderfynir ar ryfel fel modd i ddatrys problem ar ôl i bopeth arall fethu. Y gwrthwyneb yw’r gwir, o leiaf am ryfeloedd rhwng gwladwriaethau: wedi i’r awch am ryfel gychwyn a chydio, fe ddyfeisir y broblem wedyn. Gwelai Ll.G. yn hollol glir, yn 1934 o leiaf, mai o eigion calon gwerinoedd ar draws y gwledydd y cododd yr awydd yn sydyn ddechrau Awst 1914. Gwallgofrwydd neu hysteria torfol ydoedd, a llywodraethau’n rhy wan i’w atal. A oedd Ll.G. yn gweld hynny ar y pryd? Rwy’n amau ei fod, ond fod cymhellion personol a phwysau lawer yn ei yrru i roi gwedd wahanol ar bethau, fel mai ei ddylanwad ef – yr unig ddyn, hwyrach, a allai fod wedi cadw Prydain Fawr allan o’r gwrthdaro, neu hyd yn oed wedi rhwystro’r gwrthdaro – a sicrhaodd undod a oedd bron yn llwyr o blaid ymladd.

Trasiedi’r ugeinfed ganrif.

Allan yn awr

19 Hyd

Ddechrau’r flwyddyn 1801 anfonodd y llywodraeth fintai o ddragwniaid i Gaernarfon rhag ofn chwyldro. Anfonwyd y milwyr i ffwrdd gan Edward Griffith, prif ynad heddwch Caernarfon, a bu cryn helynt wedyn.

Pwy oedd Edward Griffith? Beth a wyddom am ei gefndir, ei hanes a’i syniadau?

Dyma hanesyn sy’n dweud wrthym dipyn am amgylchiadau’r oes, a llawer am y natur ddynol.

£8.00

Gan eich llyfrwerthwr neu dalennewydd.cymru

Llun y clawr: swyddog o Bedwaredd Gatrawd y Dragwniaid, 1826, darlun gan Richard Simkin.