Problem go iawn

10 Aws

Dwy gic i’r hen Gymro yr wythnos yma, a dim byd newydd yn hynny. (1) Sports Direct, Bangor. (2) Newsnight neithiwr. Am (1), ie digon tila. Ac am (2), ie, nodweddiadol, disgwyliadwy.

Ond am (1) a (2) dywedaf eto, fel yr wyf wedi dweud droeon o’r blaen am bethau tebyg: mae rhagluniaeth yn gyrru pethau fel hyn i drio deffro’r Cymry. Yr Ysgol Fomio, Tryweryn, Clywedog, Brewer-Spinks, George Thomas, Janet Street-Porter … mae’r rhestr yn hir. Y gobaith yw y bydd un ohonynt, o’r diwedd, yn peri i’r Cymry ymysgwyd a gwneud rhywbeth ohoni. Mae Duw yn dal i drio.

Ond trown yn awr at broblem go iawn.

Cynghorwyr Plaid Cymru Gwynedd.

Os byddwch yn yr Eisteddfod y ddau ddiwrnod olaf yma, ceisiwch wneud amser i alw yn stondin Canolfan Hanes Uwchgwyrfai a gweld yr ORIEL ar bared cefn y babell.

Sawl gwaith mae eisiau dweud ?

8 Aws

Ymateb i GOLWG 360 heddiw,, yr eitem ‘Hogia Môn’.

Dyma ddetholiad o bethau a gyhoeddais dros y blynyddoedd diwethaf ar faterion iaith.  Fe welir bod amryw ohonynt wedi eu hanfon i GOLWG, a’u cyhoeddi ganddo.  Eithr onid yw’n bryd i GOLWG, fel – bellach – ein hunig gyhoeddiad seciwlar wythnosol Cymraeg,  ddechrau cymryd sylw o rai o’r pethau y bûm yn eu dweud, yn lle adrodd heb wên ar wyneb syniadau hanner-pan yr Athro David Crystal?

Dylwn ddweud fod eitemau 2 a 3 yn cyfeirio nid at Dr. Crystal ond at un o’i olynwyr yn Adran Ieithyddiaeth Prifysgol Bangor.

(1)     Dwy cwestiwn i OLWG

Mae fi wedi askio question yma o flaen yn OLWG ond heb byth wedi receivio reply. Os mai Proffesor David Crystal yn mor grêt o boi, a chdi syportio fo, a syniad fo mor ded cŵl mae dim isio corectio sort o Gymraeg rong a fatha showio risbect i pobol ifanc, pam na gneith chdi sgwennu magazine chdi i gid yn rîli rîli sort o crapi Welsh? Affdyr ôl, mae blant fach Cheque a Hungry i gyd o nhw twitro a texdio yn Susnaig a letyr on  yn Tjeinî. So mae isio OLWG sgwennu gid yn rong. Ti dim gweld lojic fo?

A bai ddy wê, be mae y sort o air Gymraeg am “blog”, wedi coinio gynno riw pwychgor, medda Proffesor?  Be oedd y pwychgor gnaeth gneud fo? I cael bod yn krystal klear, pam gneith Proffesor dim sgwenu i OLWG i deud?   So.

JAC TU COCH,  Llanfair PG Tips.

* * *
(2)     Basa hynny rîli cŵl

Roedd o’n rîli rîli interesting i fi darllen yn magazine chdi am y broffesor glyfar o New Bangor University yn deud wth ni gyd mixio Welsh a English.  Fi rîli rîli meddwl mae hwnna lot well na jyst Welsh neu jyst Saesneg ar ben ’i hun, sort o.  Pan ti jyst iwsio un language, ti dim gael confidence na?  Ar yr un page fi gweld advert am conference yn Caerdydd ar maintainio standard cyfieithu.  Gobeithio nhw cofio be deud y broffesor hefyd wrth gneud translation.

Ond oedd un beth yn getio fi.  Well done chdi am rhoid dau page i be lady yma’n deud. Ond pam na gneith chdi sgwennu felna bob tro yn magazine chdi?  After all, ni yn y New Wales. Ni yn y twenty-first century.  Mae’n just one of those things, yndi?  So pam mae chdi dim yn mixio two languages bob tro yn OLWG, a sgwennu bob dim fatha babis i pawb cael understand?

Let’s hope hefyd fydd y Welsh Department yn y former Coleg on the Hill yn cofio be deud y broffesor from now on, a gael concrete mixer fawr i mixio Gymraeg a English yn yr holl lectures. Basa hynny rîli cŵl.  So.

J. Morris-Jones,  Llanfair PG.

*        *        *
(3)    Gwell na’r hen rwtsh uniaith Saesneg?

I wonder what you meddwl of these two new araiths I’ve written dan ddylanwad syniadau gwych yr Athro Ieithyddiaeth o Brifysgol Newydd Bangor.   Here’s the cyntaf:

Friends, Rufeinwyr, Gydwladwyr, dowch â fenthyg ears;   I came to claddu Cesar, ddim brolio fo. The drwg that men do, bydd byw ar ôl nhw; The da is often claddu efo esgyrn; O-cê, bid felly efo Cesar.  The noble Brutus Wedi deud bod Cesar yn ambitious: Pe felly’r oedd, it were a difrif fai, And difrif hath Cesar wedi ateb fo ….

And here’s the ail:

To be, ynteu dim bod: that is the cwestiwn: Whether ’tis nobler yn y meddwl ddioddef The slings and saethau of ffawd gynddeiriog, Or take up arfau’n erbyn môr trybini, And by opposing, gorffen?   Marw; cyci-bei; Dim mwy; a thrwy gwsg to say we end Torcalon, a’r naturiol ’sgytwad fil Sy’n gyfran flesh; ’tis a diweddglo I rîli rîli isio …

Now then, ddarllenwyr GOLWG, don’t you think bod rhain yn well o lawer na’r hen rwtsh I used to write yn yr hen ddyddiau cyn i fi ddarllen syniadau disglair yr Athro o Fangor?  Mixing two languages in this way has given me hyder i sgwennu lot mwy o ddramâu i lenwi’r New Shakespeare Theatre and the new Canolfan Da Vinci at Bangor.   Let’s hope hen Dr. Johnson won’t cywiro fi too much!    Defnyddio’r Gymraeg wrth sgwennu Saesneg = dim problem!

Wil o’r Afon(The Anglo Twm o’r Nant)

* * *

(4)     Mae Gymraeg rong yn gwell?

Annwyl Golygydd Olwg,
Os may dy gohebydd or Feifod yn feddwl bod Gymraeg rong yn gwell na Gymraeg iawn, a bod Gymraeg iawn yn rhy annodd i fobol Llanerfyl,  pam mae hi sgwenny Gymraeg iawn i magazine ti?  Pam gneith hi dim sgwenny Gymraeg rong i pawb cael ddeall?

Ar y llaw arall, os mwy dywennydd gan eich gohebydd y Gynmraeg chwyddedigawl, amleiriogus, wyntogaidd ac annealladwyedig a ydoedd yn arferol o wneythur ei hymddangosiad mewn llenoriaeth Gynmreig yn oes ein dyweddar Frenhines Victoria cyn i’r dyweddar Broffeswr Syr John Morris-Jones gymmeryd ei frwsh bras at yr iaith lenorawl a’i sgrwbio’n galed, attolwg paham nad ydyw efe, eich gohebydd, yn myned ynmlaen i arferyd yr ieithwedd hynodawl a oedd arveredigawl gynt gan y dyweddar Ddoethur William Owen Pughe?

Yn gywir,
Morris Jones-Jones.

* * *

(5)     Tafodiaith, Bratiaith a Slang

(Cyhoeddwyd yn Y Faner Newydd)

Dan y pennawd  ‘Beirniadu bratiaith yn gwneud niwed’ adroddodd  GOLWG (9 Mehefin)  am ddarlith gan yr Athro David Crystal yng Ngŵyl y Gelli eleni.  Trawyd fi gan un frawddeg yn arbennig:

‘Mi fydd y boi ar Pobol y Cwm yn dechrau dweud ‘blogio’ er enghraifft, ac osgoi defnyddio ryw ymadrodd y mae ryw bwyllgor wedi’i greu, na fydd yn golygu dim i neb.’
‘Blog, blogio, blogiwr, blogwraig’ a ddywedaf innau oddi ar pan ddaeth y cyfryw bethau i fod; dyna a ddywed nid yn unig y boi ar Pobl y Cwm ond pawb ohonom, a dyna a ddywedwn bellach hyd ddiwedd amser. Hyd y gwn i, nid oes neb wedi meddwl am unrhyw beth gwahanol. Beth yw’r ymadrodd arall y mae rhyw bwyllgor wedi ei greu? A pha bwyllgor oedd hwnnw?  Creadigaethau byd ffantasi yw’r ‘ymadrodd’ a’r ‘pwyllgor’ yn y frawddeg hon.  Creu bwgan o’r pedant Cymraeg, neu’r gor-gywirwr iaith, sydd yma, i gyd-fynd â rhyw ddogma ffasiynol, arwynebol.

Yn ystod blynyddoedd o ddarlithio ar gystrawen y Gymraeg, ac o geisio cyflwyno yn sgil hynny ychydig o egwyddorion ieithyddiaeth a’r ddealltwriaeth fodern o iaith, bu imi elwa ar lyfrau’r Athro David Crystal, Lingustics, What is Linguistics? ac eraill, a gobeithio imi lwyddo i gyfleu rhai o’u gwersi i’m myfyrwyr.  Nid oes dim cyflwyniadau gwell i’r cwestiynau y mae ieithyddiaeth fodern yn eu gosod, ac i’r modd y mae hi’n gwahaniaethu oddi wrth ieitheg draddodiadol. Ond bob tro y gwelaf yr Athro Crystal yn troi ei sylw at y Gymraeg, ei sefyllfa a’i phroblemau heddiw, mae’n ymddangos i mi ei fod yn cefnu yn y fan, nid yn unig ar ddoethineb yr ieithyddwr, ond ar bob synnwyr cyffredin hefyd.

Trawodd hyn fi gyntaf wrth wrando darlith ganddo i Urdd y Graddedigion ym Mangor rai blynyddoedd yn ôl, ar ennill a cholli iaith yn ein byd heddiw, testun llyfr ganddo. Ar ôl rhoi amrywiaeth difyr o enghreifftiau, rhai yn frawychus a rhai yn galonogol, trodd at achos diweddar yng Nghymru.  Yr oedd un o’r grwpiau roc Saesneg o Gymru (Manic Street Preachers, os cofiaf yn iawn) wedi lansio albwm newydd â slogan Gymraeg. Iawn. Ardderchog. Yn anffodus yr oedd y slogan yn hollol annealladwy!  Tynnodd rhywrai sylw at hyn; ac yn ôl David Crystal dyna’r drwg mawr a wnaed. Dyna ddadwneud holl effeithiau da cyhoeddi’r albwm hwnnw.  Ystyr hyn, a’i dilyn hi i’r pen, yw nad oes gan y defnyddwyr Cymraeg hawl i ddisgwyl na safon na synnwyr. Eu lle nhw yw bod yn dawel, a chnoi’n ddiolchgar unrhyw friwsion a deflir i’w cyfeiriad.

Yr un yw rhesymeg y ddarlith ddiweddar. Yr holl ddrwg sydd yng Nghymru heddiw, ‘beirniadu bratiaith’ yw ei achos.  Dyma sy’n mynd i beryglu’r ‘holl bethau y mae’r Gymraeg wedi eu hennill ers hanner canrif, gyda ffigurau’r Cyfrifiad yn codi a chodi’. Am y cymal olaf ni wnaf unrhyw sylw, ond dyma ambell awgrym arall.

Yn gyntaf, prin ei bod yn werth ailadrodd bellach yr hen ystrydeb, bod yn rhaid i iaith newid er mwyn goroesi. Mae pawb call yn gwybod hyn. Ond mewn amodau arbennig, tebyg iawn i’r amodau sydd yng Nghymru heddiw, fe all iaith newid, dan bwysau iaith arall, yn y fath fodd nes dadfeilio’n llwyr.  Siawns gen i na allai’r Athro Crystal gytuno â hyn.

Yn ail, mae bratiaith yn rhan o bob iaith, ac mae iddi ei defnydd.  Mewn llenyddiaeth, er enghraifft, gellir ei defnyddio i greu digrifwch drwy dynnu sylw ati ei hun, fel y gwna Daniel Owen, Charles Dickens a Goronwy Jones y Dyn Dŵad. Fe ŵyr y Sais yn union pryd, ac ar ba achlysuron, i’w defnyddio. Fe ŵyr y Cymro call hefyd.

Yn drydydd, mae yma wahaniaeth cenhedlaeth, oes. Oherwydd y pwysau sydd ar y Gymraeg (fel ar bob iaith yn y byd ond y Saesneg), oherwydd ein sefyllfa wleidyddol-ddiwylliannol, oherwydd aeddfedu o rai tueddiadau sydd ar waith ers cenedlaethau yn dilyn camgymeriadau’r gorffennol, mae i’w ddisgwyl bod gafael y to iau ar y Gymraeg yn llai sicr. Ac yn gyffredinol, felly y mae, er bod eithriadau. Er hyn i gyd, darlun camarweiniol o’r sefyllfa, cartŵn gwael, yw hwnnw lle mae’r ifanc blaengar, goleuedig i gyd ar un ochr (ac yn byw ‘yn yr unfed ganrif ar hugain’), ac ar yr ochr arall ryw hynafgwyr blin, gorfanwl yn sgyrnygu ac ysgwyd eu dyrnau. Yn y bôn, nid rhwng ifanc a hen y mae’r gwrthdaro hwn, ond rhwng yr ynfyd a’r call. Rhwng yr anwybodus, hunandybus ar y naill law, ac ar y llaw arall y ‘Cymro dirodres’ hwnnw y soniodd Syr John Morris-Jones unwaith amdano.

Yn ddiweddar mi fûm yn darllen, dethol a golygu llawer ar gyfer y gyfrol Beirniadaeth John Morris-Jones, y gobeithiaf weld ei chyhoeddi’n fuan yng nghyfres ‘Cyfrolau Cenedl’, a lansiwyd y llynedd gyda Canu Twm o’r Nant.  Caf achos i werthfawrogi o’r newydd geidwadaeth oleuedig rhai o ysgrifau cynnar Morris-Jones ar bynciau iaith, lle roedd yn dechrau dadwneud gwaith y bobl hynny, y trychinebus William Owen-Pughe yn bennaf ohonynt,  a oedd wedi ymyrryd â’r Gymraeg yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg gan feddwl eu bod yn gwybod yn well.  Caf achos hefyd i ofidio peth fod Syr John, fel beirniad barddoniaeth, wedi caledu yn ei agwedd ar rai pethau ac wedi mynd weithiau’n bedantig; ac ni allaf feddwl am esboniad heblaw syniad arbennig am urddas yr awdl, ac efallai gyfaredd arddull Goronwy Owen. Fe dâl inni astudio eto ei ysgrif awdurdodol ar y Gymraeg yn ail argraffiad y Gwyddoniadur (1891), a’i ysgrif ‘Cymraeg Rhydychen’ yn Y Geninen (1890).  Gwyddai John Morris-Jones yn iawn, a gwyddai ei gyfoeswr Emrys ap Iwan, y gwirioneddau hyn: mai peth sy’n esblygu yw iaith; mai llafar sy’n dod gyntaf, gyda llên yn ceisio adlewyrchu hwnnw; ac mai arferiad y siaradwr dirodres sy’n gosod safon iaith. Yr ydym ninnau’n gwybod ac yn deall hyn, pawb sydd wedi elwa ar arweiniad y ddau ddysgawdwr mawr dros ganrif a mwy.

Peidied David Crystal â siarad fel pe na bai rhai fel ni yn gwybod hyn. Yn wir, efallai, os nad yw wedi ei darllen, y câi ef ychydig oleuni o’m hen ddarlith fach i, John Morris-Jones a’r Cymro Dirodres (1997).  Câi fwy o oleuni o ddarlith bwysig iawn Rhisiart Hincks ar Yr Iaith Lenyddol fel Bwch Dihangol (2000), sy’n dangos yn gliriach na dim erioed y cyd-destun gwleidyddol sydd i’r cyfan. Mae Rhisiart Hincks i’w ganmol yn fawr am y pethau a ddywedodd, a byddai’n dda gweld aelodau eraill o Adrannau Cymraeg y colegau yn cyrraedd yn awr ac yn y man am ordd neu bastwn i roi swaden go galed i’r ffiloreg sy’n cael ei phedlera drwy’r Adrannau Ieithyddiaeth y dyddiau hyn.

Hanfodol yw bod y wasg Gymraeg yn adrodd am yr hyn a ddywedir ac a feddylir, o bob safbwynt, yng Nghymru a’r tu hwnt heddiw. Ond cymerer gofal rhag ailadrodd ffwlbri heb wên ar wyneb, a’i borthi wedyn fel y gwnaeth GOLWG yn ei ysgrif olygyddol (yr un dyddiad),  ‘Dangos parch at ieuenctid’. Nid oes a wnelo affliw o ddim â ‘pharch at ieuenctid’; mae a wnelo bopeth â pharch at synnwyr, eglurder ac at briod deithi ein hiaith.

§

Mewn llythyr yn GOLWG (30 Mehefin) cydiodd y Prifardd Robert Powell yn rhai o’r pynciau uchod.  Croesawaf yn fawr ei sylwadau.  Mae’n hollol gywir nad  yr un peth yw bratiaith a slang, er bod geiriaduron – gan gynnwys, mae arnaf ofn, Geiriadur yr Academi – yn tueddu i’w trin felly.  Beth yw’r gair Cymraeg am slang?  Slang, mae’n debyg.

Peth arall eto yw tafodiaith. Siarad ei dafodiaith y mae Thomas Bartley, er enghraifft. Mae ei hoff ymadrodd, ‘twbi shŵar’ wedi ‘gwneud ei wely’ yn y dafodiaith, fel mai prin y mae Thomas yn ymwybodol ohono fel Saesneg.  Nid yw’n ceisio bod yn glyfar wrth ei arfer. Gwahanol yw defnydd Wil Bryan o ‘yr hen chum’, ‘humbug’, ‘e’true to nature a llawer o bethau cyffelyb. Mae Wil yn meddwl ei fod yn ffraeth a blaengar wrth daflu’r rhain i mewn  – a phwy ohonom, y rhai y mae gennym ddwy iaith, sydd heb wneud peth tebyg ar dro?   Ond daw hyn yn fath o obsesiwn gyda Wil, ac mae fel petai’n cymysgu mwy ar y ddwy wrth iddo fynd yn hŷn, cymaint nes ymylu, o leiaf, ar fratiaith, er bod ei gystrawennau’n gywir a dealladwy yn y naill iaith a’r llall.

Y gwir siaradwr bratiaith yn llyfrau Daniel Owen yw Mr. Brown y Person. Cymeriad hynaws yw Mr. Brown, fel y myn Saunders Lewis ein hatgoffa (‘llawer llai o’r hyn a eilw’r Saeson yn prig nag ydyw Bob Lewis a Wil Bryan’); ond nid yn ieithyddol y mae ei gryfder.  Mae’n gamdreiglwr cyson ac mae ei gystrawennau’n blentynnaidd. ‘Cymraeg Person Drama’ sydd ganddo, perthynas agos i ‘Gymraeg Cipar Drama’ ar yr hen lwyfannau. Cyfiawnhad hyn, yn llenyddol, yw creu digrifwch.  Mae consensws yn y Dreflan i roi pardwn ffŵl i rywun fel Mr. Brown; wedi gwneud hynny gellir dehongli ei feddwl. Tebyg, ond eto gwahanol, yw iaith Sam Weller a chymeriadau eraill gan Charles Dickens.  Nid trwy golli iaith (neu esgus ei cholli, neu hanner ei dysgu) y daw’r rhain yn gymeriadau cartŵn, ond trwy gofnod manwl o ynganiadau lleol, sy’n cyferbynnu’n amlwg â’r iaith safonol y mae gan y Sais barch digwestiwn ati.

Mae Wil Bryan hefyd yn defnyddio slang, neu – yn fwy manwl – yn ei ddyfeisio.  Dyfais yw slang; mae ynddi elfen drosiadol, greadigol yn ei chychwyniad. ‘Waterworks’  yw gair Wil am ‘ddagrau’, ac mae unrhyw un o natur ddagreuol yn mynd yn ‘hen waterworks’ ganddo yn y fan.  Drwy hyn mae Wil yn ei ddiffinio’i hun fel aelod o grŵp, sef hogiau clyfar, bydol-ddoeth yr oes.

Yn awr, a dod at un o bwyntiau Robat Powell, ai slang yw termau fel ‘niwc’ a ‘sgrîn’ yn iaith y Cofi? Dyna oeddynt, mae’n debyg, yn eu cychwyniad, sef mewn rhyw fath o Saesneg.  Ond yn fuan wedi eu dyfodiad i Gaernarfon fe aethant yn rhannau safonol o’r dafodiaith; ‘niwc’ oedd y gair am ‘niwc’. Ond eto pan yw rhywun o ardal arall, neu o’r tu allan i gyrrau’r dref, yn eu defnyddio, fe ânt yn ôl yn slang. Yr oeddem ni, plant pentref o fewn chwe milltir i Gaernarfon, yn meddwl ein bod yn glyfar ers talwm wrth ddweud ‘dwy niwc’; nid oedd y gwir Gofi’n meddwl amdani felly.

Rhoddodd Robat Powell ei fys ar ddwy enghraifft briodol, a phoenus, o’r duedd tuag at fratiaith: y defnydd llac o ‘dal’ a’r gystrawen anfad, ddisynnwyr ‘dydyn nhw heb’.  Efallai fy mod yn hollti blewyn, ond gwelaf ryw radd o wahaniaeth rhwng y ddau achos. Cymerwn ‘mae o dal yno’, neu ‘mae o yno dal’. (A oes eraill yn cael yr un argraff â mi, mai cystrawen sy’n hoff gan ferched ifainc yw hon?  Yr un adran o gymdeithas, mae’n ymddangos i mi, sy’n hoffi cloi pob gosodiad â’r gair ‘so’, ac sy’n gweithio’r ‘rîli rîli’ yn wirioneddol galed.)   Drwy hepgor yr ‘yn’ (neu’r ‘’n’) o’i flaen, mae ‘dal’ yn colli ei rym fel berf ac yn dod i gael ei drin fel petai’n adferf. Serch hynny erys yr ystyr yn ddigon clir, a’m dyfaliad i yw y down i ddygymod â hyn. Ni ddaw unrhyw Gymro call byth i ddygymod â ‘dydyn nhw heb wneud’.  Ystyr hyn yw ‘maen nhw wedi gwneud’, gyda dau negydd yn diddymu ei gilydd, fel mewn algebra. Yma mae ystyr yn dadfeilio a’r iaith yn troi’n nonsens trwy ddiogi ac anwybodaeth. Peidied neb, gan gynnwys cyfranwyr papurau a chylchgronau Cymraeg, ag ysgrifennu ‘dydyn nhw heb’ byth eto! Dyma yw bratiaith.

Ie parhaed y drafodaeth, fel y dywed Robat Powell.  A gobeithio y cawn ni wybod yn fuan beth oedd y pwyllgor hwnnw, a beth oedd y gair Cymraeg am ‘blogio’ a fathwyd gan y pwyllgor.

 

 

 

 

‘Cofia Bantycelyn yr un Pryd.’ Ein gohebydd yn holi Mrs Williams

7 Aws

Tipyn o sôn y dyddiau hyn nad ydym yn gwneud digon o goffadwriaeth ein Pêr Ganiedydd ar dri chanmlwyddiant ei eni.   Gan hynny aeth ein gohebydd ar bererindod i Bantycelyn gan obeithio teimlo peth o’r nefol wynt.   Dyma’i adroddiad.

§

Ar ôl cael fy nghyfeirio i ddechrau at adeilad mawr llwyd yn Aberystwyth, o’r diwedd dois o hyd i gartref yr emynydd rhwng bryniau Sir Gâr. Wrth imi nesu at y tŷ, sgrialodd y moch, y gwyddau a’r ieir gyda llawer o rochian, hisian a chlwcian, a daeth Mrs Williams at y drws, wedi clywed y mwstwr.

‘Dewch miwn, dewch miwn-w,’ ebe’r wraig groesawus, wrth ei bodd pan glywodd fy mod yn cynrychioli Blog Glyn Adda. ‘Steddwch ar y sgiw, gewn ni ddishgled mewn wincad.’  Ond aeth y wincad braidd yn hir, a daeth Mrs Williams yn ei hôl yn ymddiheurol iawn.  ‘Odi cwrw bach yn iawn i chi?’ gofynnodd. ‘Sdim llwchyn o de yn y tŷ ’ma ’eddi.  Rhaid bod fe Wil wedi werthu fe i gyd, ’chwel.’ Ac eglurodd imi fod ei phriod, wrth dramwyo drwy’r wlad yn pregethu a seiadu, hefyd yn gwerthu te.  ‘Popeth yn iawn Mrs Williams,’ meddwn i.

‘’Na shwt fachan yw Wil ni, ’chwel,’ meddai ymhellach. ‘Chi’n pallu gweud be wnaiff e nesa.’   ‘Arwydd athrylith, Mrs Williams,’ cynigiais.   ‘Athrylith ne’ rwbeth. Sa’ i’n gwbod!  Ma’ ishe gras yn ddigon amal, alla’ i  weud ’tho chi.’

Roedd Mrs Williams mor fyrlymus, nid oedd raid i mi ofyn cwestiynau o gwbl.  ‘Ie ie,’ meddai wedyn.  ‘Pwy ddwarnod nawr, allwch chi feddwl beth o’dd e’n neud?  O’dd e’n cered acha pen claw’, gwmws fel rhwy teit rôp wocer, o’dd myn yffach i, ’w i’n gweud y gwir wrthoch chi.  A rhwy olwg yn ’i liged e, fel ’se fe’n dishgwl dros rwy frynie pell. Be ti’n trial neud-w? gwaeddes i.  Hisht fenyw, mynte fe, ’w i’n trial gwitho emyn-w!   Ac adroddodd e, yn dal mewn rhwy drans, chi’n dyall:

Cul yw’r llwybyr imi gered,   Ish fy llaw mae dwfwnder mowr .

Carca, Wil bach, wedes i.  Fi’n ofon yn ’y ngalon rhag i’th drôd di lithro lawr!   Meri! gwaeddws e wedi’ny, ti’n athrylith ferch!  Ti wedi cwpla’r pennill i fi!  Ti’n un o emynwyr mawr Cymru, Meri!  O, gad dy ddwli, wedes i.  Na, ffact iti Meri; byddet ti’n trechu’r emyn trichant.

A ’na fel ma’ Wil, ’chwel. Ma’ fe’n ôl-reit, sbo, pan ych-chi’n gwbod ’i ffordd e.  Ond weda’ ichi be sy ’dag e nawr.  Ma fe’n trial gwitho emyn Sysneg, credwch ne’ bido!  Rwbeth acha rygbi yw e. Ma’ fe’n canu Bread of ’Eaven, Bread of ’Eaven wrtho’i ’unan ddydd a nos abyti’r  lle ’ma, a ma’ fe am i Jac y mab i ’elpu fe ’da’r ail bennill, barod ar gyfer rwy internasional rwbeth.  ’Sa i’n gwbod wir!’

‘A’n bil dŵr ni!’  dechreuodd y wreigdda wedyn.  ‘Peth yw, ’chwel, ma’ Wil yn gorffod ca’l cawodydd.  Caiff e gawod ’yfryd yn y bore.  A wedi’ny caiff e gawod ’yfryd y pyrnawn.  ’Sdim diwedd ar y sblashio pan ma’ fe Wil gatre.  Ma’ fe’n iwso mwy o ddŵr na Ioan Fedyddiwr-w! A’r shower jel ma’r dyn ’ma’n iwso, gwerth ffortiwn, ’w i’n gweud ’tho chi!  Ma’ fe’n cadw Iwnilifer mewn busnes-w!’

Ar hyn dyma sŵn rhyw weiddi mawr o ffrynt y tŷ, a’r moch a’r ieir a’r gwyddau’n cynhyrfu’n ofnadwy.  Rhuthrodd Mrs Williams a minnau i’r drws.  Beth oedd yno ond tyrfa fanerog o fyfyrwyr Aberystwyth, yn llafarganu’n uchel ‘Rhaid achub Panty! Rhaid achub Panty!’

‘Jiw jiw!’ meddai Mrs. Williams.

 

 

At WRAIDD y broblem

30 Gorf

1. Diffyg synnwyr

Gydol fy oes i bu gwleidyddiaeth Unol Daleithiau America’n ymdrechu’n galed a chyson i daro’r gwaelod. Fis Tachwedd diwethaf, fe lwyddodd. A fydd haneswyr y dyfodol yn dyfarnu fod gwleidyddiaeth Cymru wedi cyrraedd yr un nod gyda phleidlais Cyngor Gwynedd echdoe ar fater tai a chynllunio?

Mae Aelod Seneddol Arfon ac Aelodau Cynulliad Arfon a Meirion-Dwyfor wedi mynegi siom. (Dim gair hyd yma gan AC Môn.) Meddai’r tri gwleidydd, fel y’u dyfynnir ar GOLWG 360:

“Rydym yn siomedig iawn bod y fframwaith cynllunio presennol ar gyfer Cymru, o dan reolaeth Llywodraeth Lafur Cymru wedi arwain at Gynllun Datblygu lleol sydd heb ganiatáu’r hyblygrwydd angenrheidiol i fynd i’r afael ag anghenion penodol cymunedau Môn a Gwynedd.

“Rydym yn mynegi anfodlonrwydd â system sydd wedi ei anelu at ddatblygu cynllun sy’n canolbwyntio yn bennaf ar dai, heb ystyried goblygiadau datblygiad tai ar y seilwaith lleol (ffyrdd, ysgolion, ysbytai, yr economi) a lles cyffredinol cymunedau.”

Dau beth yn dod i’m meddwl wedi gweld y datganiad:

(a) Pam na wnaed y datganiad ynghynt, mewn da bryd cyn y bleidlais, ac wedi ei gyfeirio’n benodol at gynghorwyr Plaid Cymru, mwyafrif y Cyngor? Dylai fod wedi dweud “Cymerwch chi ofal ar boen eich bywyd na wnewch chi beth mor hurt”. A dylai’r un cyfarwyddyd clir fod wedi dod oddi wrth Blaid Cymru’n ganolog.

(b) A’r peth yn awr wedi digwydd, gallasai’r datganiad fod yn fwy cryno: “Diolch, hogia a genod, am golli’r sedd imi’r tro nesa.” Oherwydd mae dau beth cyfochrog yn debyg o arwain at y canlyniad hwnnw. Yn gyntaf, rhagor eto o’r mewnlifiad a fu bron â boddi Hywel fis Mai. Ac yn ail colli pob ffydd gan ei chefnogwyr traddodiadol mewn plaid mor gwbl ddigyfeiriad a di-ddisgyblaeth.

Yn awr, problem tai yng Nghymru. Beth ydyw? Yr ateb: gormod o dai, a’r Cymry un ai ddim yn gallu eu fforddio meu ddim eisiau eu prynu. Rwyf wedi trafod hyn o’r blaen. Yr atebion?

(a) Dylai Llywodraeth Cymru ei gwneud yn bosibl i Gymry brynu’r tai, un ai drwy (i) drwy gynllun morgeisi arbennig i “Gymry” yn yr ystyr o rai wedi eu geni a’u magu yng Nghymru, neu (ii) drwy ddeddf yn galluogi awdurdodau lleol i ran-berchenogi, neu (iii) drwy gyfuniad o’r ddau beth yna. Fe ddywdedir “Ond does dim darpariaeth ar gyfer unrhyw beth o’r fath”. Ateb: gwaith llywodraeth yw creu’r ddarpariaeth. Rhaid mynd at wraidd y broblem, nid mynd heibio iddi, neu redeg i ffwrdd oddi wrthi fel y gwna’r fframweithiau presennol a phenderfyniadau lloerig awdurdodau lleol o fewn y fframweithiau hynny.

(b) Ateb llai, ond un a all gyfrannu tipyn. Yr Hendref a’r Hafod. Dylai Cymro (yr un diffiniad ag uchod) gael perchenogi dau dŷ, a dylai llywodraeth Cymru ei helpu. Cyfraniad ariannol os yw’n prynu tŷ arall yn ei sir ei hun; cyfraniad mwy os yw yn ei gwmwd ei hun; a mwy eto os yw yn ei blwy genedigol. Yn nannedd yr ansefydlogi sy’n digwydd, ailwreiddio’r Cymry yw’r angen. Nid adferir byth mo’r bywyd a oedd yn ein broydd hyd at, dyweder, drigain mlynedd yn ôl; ond o leiaf fe adferid meddiant a gradd o reolaeth.

2. Diffyg gwasg.

Mae’n rhaid wrth wasg i adrodd a thrafod pethau fel hyn, ac i roi arweiniad. Ond dyma inni eisteddfod heb Y Cymro. A oes olwg o’r Cymro newydd? Gwyddom oll am broblemau’r wasg brintiedig, o bapurau mawr Llundain hyd Ddydd Dolgellau. Ond peidio â choelio’r rheini sy’n dweud nad oes swyddogaeth iddi bellach, a bod y “cyfryngau cymdeithasol” wedi cymryd ei lle yn llwyr. I weld gwegi’r honiad hwnnw, nid oes raid ond ystyried etholiad cyffredinol Mai eleni yn yr Alban. Mae’r gwefannu gwleidyddol Albanaidd yn fywiog a phoblogaidd dros ben (20,000 o ddarllenwyr mewn awr i Craig Murray, fel rwyf wedi cyfeirio o’r blaen). Ond yn yr etholiad rhoes yr Herald, y Daily Record a’r papurau Ceidwadol eraill bob gewyn ar waith a gwneud cryn niwed i’r SNP a’r mudiad annibyniaeth. Gweler fy hen gofnodion fan hyn a fan hyn.

Gwraidd y mater eto? Rhaid adfer yr arfer o ddarllen Cymraeg yn rheolaidd drwy’r trwch. Tybiodd ein cwmni ni, Dalen Newydd Cyf., mai’r ateb oedd cadwyn o bapurau Cymraeg wythnosol am ddim, yn cael eu cynnal gan hysbysebion, gan anelu at gylchrediad o 100,000; ac yn 2006-7 ceisiodd roi cychwyn i’r peth. Beth fyddai cyfraniad llywodraeth Cymru? Nid grant, ond cefnogaeth drwy hysbysiadau cyhoeddus. Efallai yr adroddaf yn llawnach eto ryw ddiwrnod y modd y bu i un AC ac un AS Ewropeaidd golli fôt drwy beidio ag ateb ein llythyrau ar y mater hwn.

3. Diffyg myfyrwyr.

Tipyn o sôn eto y dyddiau hyn fod efrydwyr Lefel-A yn y Gymraeg yn prinhau, a rhai o adrannau Cymraeg y colegau yn teimlo’r wasgfa. Dyma adroddiad BBC Cymru, a dyma fy sylw i beth amser yn ôl. A oes syndod? (a) Llai ohonom, llai o Gymry, a dyna ni. (b) Nid bod a wnelo hyn yn uniongyrchol â’r Gymraeg fel pwnc, ond ei fod yn rhan o’r cyd-destun. O blith carfannau o’r boblogaeth brinhaol hon bu tuedd gref dros y blynyddoedd, tuedd sy’n parhau ac yn cael ei chefnogi’n eiddgar gan ein llywodraeth, i anfon y plant galluocaf o Gymru, gyda rhaweidiau o arian i’w canlyn.

Yr wyf wedi trafod llawer iawn ar y pwnc hwn dros y blynyddoedd. Mae’n bwnc sensitif dros ben, yn cyffwrdd rhyw nerf. Am hynny rwyf innau wrth ei drafod wedi gofalu peidio â dweud dim am gymhellion unigolion. Rhaid ceisio edrych arno’n wrthrychol, ei weld fel amlygiad o duedd seico-gymdeithasegol, tuedd y dosbarth proffesiynol Cymraeg i ollwng gafael, am nad oes ganddo ffydd yn ei allu ei hun i reoli gwladwriaeth fodern. Am hyn dylai’r ateb hefyd fod yn ateb gwrthrychol, amhersonol, cyffredinol, sef gwobrwyo’n ariannol y myfyrwyr sy’n aros yng Nghymru, ac ar raddfa na all y disgybl ei hun na’i rieni fforddio troi trwyn arni.

Yma fel yn y ddau achos o’r blaen, mae eisiau mynd at wraidd y broblem.

Mae yna enw ar yr agwedd meddwl, y polisi, y wleidyddiaeth sydd (a) am fynd at wraidd y broblem; (b) am daclo’r broblem yn awr, nid gadael iddi fynd yn waeth
Lladin; radix. Rhuddugl: radish. Radicaliaeth yw’r gair. Bu adeg pan glywem lawer amdano yng Nghymru.

Ble mae heddiw?

Diwedd Y CYMRO, diwedd y Cymro ?

2 Gorf

Yn y flwyddyn 1814 sefydlodd Joseph Harris, ‘Gomer’ ei bapur Seren Gomer, mewn pryd felly i adrodd am Waterloo dan y pennawd ‘Brwydr Waedlyd’. Dwy flynedd fu oes y Seren, yr wythnosolyn Cymraeg cyntaf, ond bu’n gychwyn i rywbeth mawr. Erbyn chwarter cyntaf yr ugeinfed ganrif yr oedd digon o bapurau Cymraeg wythnosol fel y gallai darllenydd, mewn rhai ardaloedd o leiaf, gael dau bob dydd ac ambell un dros ben.

A dyma ni heddiw. A ddaeth y Cymro olaf i’r tŷ yma echdoe?

Yr oedd anawsterau’r Cymro dros y blynyddoedd diwethaf yn ddigon amlwg. Yr amlycaf, ac achos llawer o’r anawsterau eraill, oedd diffyg buddsoddi. I gynnal y math hwn o gyhoeddiad yn foddhaol yr oedd angen pedwar neu bump o ohebwyr gweithgar, llawn-amser, fel oedd gan Y Cymro ar anterth ei lwyddiant dan John Roberts Williams. Heb y rheini, i fwydo straeon newydd, difyr am bobl a phethau ar lawr gwlad, y dewis yn rhy aml oedd llenwi’r papur â datganiadau dienaid cyrff cyhoeddus. I wrthbwyso’r rhain yr oedd gan Y Cymro ddau neu dri o golofnwyr da, a dôi ambell lythyr digon ergydiol.

Ond y tu ôl i bob gwendid neu fethiant ar ran perchenogion y papur, yr oedd – ac y mae – pethau mwy gwaelodol, sef gwendid a methiant y Cymry. Fel yr wyf wedi dweud droeon o’r blaen, syrthiodd cylchrediad y papurau Cymraeg nid am eu bod yn bapurau gwael, ond pan oeddent yn bapurau da. Y rheswm? Y Cymry’n troi’n Saeson, yn diflannu.  Y Faner, yr Herald … ac yn awr Y Cymro : camau tuag ebargofiant.

Tri pheth nad ymddengys eu bod wedi helpu. (1) Ymddangosiad a thwf ‘newyddiaduraeth’ fel pwnc coleg. (2) Twf addysg Gymraeg. (3) Twf dosbarth proffesiynol Cymraeg cefnog, dibynnol ar ddau beth sef (a) yr iaith Gymraeg, a (b) y wladwriaeth.

Drwy’r rhan helaethaf o’r ugeinfed ganrif bu ysgol o feddwl ymhlith y Cymry a ddaliai mai yn ddiwylliannol yn unig y gellid gwneud rhywbeth ohoni; neu a gyrru ei dadl i’r pen, nad oes dyfodol gwleidyddol i Gymru. Heddiw, gyda sedd seneddol Arfon wedi mynd yn un drwch blewyn o ffiniol, arweinir rhywun i ofyn tybed nad oedd y garfan hon yn iawn wedi’r cyfan. Ond edrycher, a gwrandawer, ar ein byd diwylliannol. Pa arwyddion cadarnhaol sydd yma?

Rhag bod yn gwbl benisel, enwaf un, sef awydd a phenderfyniad cymaint o awduron ifainc i sgrifennu nofelau Cymraeg.

Hefyd y modd y mae’r papurau bro, hyd yma beth bynnag, yn dal eu tir. Un o ychydig, ychydig lwyddiannau’r deugain mlynedd diwethaf. (Nid wyf yn anghofio chwaith am y papurau enwadol; ond gyda’u hymgais i fod yn eciwmenaidd, aeth llawer o’r sbonc allan o’r rhain.)

Fel yr wyf yn dweud yn wastad, dylai cymuned o hanner miliwn fedru cynnal tri neu bedwar o bapurau DYDDIOL. Ond, yng nghanol y llanast heddiw, dowch inni weld a ellir codi un papur wythnosol ar ei draed unwaith eto.

Pwy ddaw i’r adwy? Mae sôn am ‘Gyfeillion y Cymro’. Hei lwc yn wir. Os gofyn rhywun, ‘Pam na ddaethoch chi i’r adwy, gwmni Dalen Newydd Cyf.?’, ni allaf ond cynnig eich bod yn darllen eto fy nwy hen eitem Gwasg Mewn Gwasgfa a Papurau a Phleidiau. Fel cwmni ac fel teulu fe gollasom arian mawr, ddeng mlynedd yn ôl, wrth geisio gwneud rhywbeth ym myd y wasg. Ryw ddiwrnod, efallai yr adroddaf y stori warthus, fel y gwrthodwyd ein cefnogi – h.y. gwrthod ateb llythyr o gwbl – gan ein cynrychiolwyr etholedig ar ddau wastad (Ewrop a Chynulliad). Ffordd sicr o golli fôt, a dyna fu. Down yn ôl eto at y cwestiwn: beth yn y byd mawr sy’n bod ar Blaid Cymru? Beth yn y byd mawr y bu hi’n trio’i gyflawni dros y pymtheng mlynedd diwethaf?

 

Cau Pen y Mwdwl ?

29 Meh

Mae’n ymddangos ein bod yn cau pen y mwdwl ar fater mawr addysg y Bala, gyda chabinet Gwynedd wedi cytuno’n unfrydol nad yw’n dymuno i’r ysgol newydd 3-19 oed fod yn ysgol eglwysig wedi’r cyfan.

Adroddir y bydd cyhoeddiad pellach ym Medi, ac mae pethau i’w setlo ynglŷn ag Ysgol Beuno Sant, yr ‘ysgol eglwys’ sydd yn y dref ers cenedlaethau. Yn sicr fe ddylai Gwynedd ddod i gytundeb anrhydeddus ag Esgobaeth Llanelwy ynglŷn ag adeilad a thir yr ysgol honno; neu ynteu fe ddylai’r ysgol barhau ar agor fel ysgol breifat enwadol os oes dymuniad yn y cylch am addysg eglwysig.

Fel arall, gwynt teg ar ôl Esgobaeth Llanelwy a’i hymyrraeth haerllug. Cymerodd ddwy flynedd o drafod, dadlau, deisebu ac ymresymu i gyrraedd y man hwn, a gobeithio fod rhieni’r dalgylch a phobl Penllyn yn gyffredinol yn gwerthfawrogi gwaith yr ymgyrchwyr a fynnodd ddod â’r mater i’r pen.

Dylai penderfyniad yr wythnos hon fod wedi ei gymryd gan y cabinet ddwy flynedd yn ôl, pan gafodd rhyw swyddogion y syniad yn eu pennau y byddai’r ‘statws eglwysig’ yn beth da. Yr oedd yn gwbl amlwg o’r dechrau mai rhan o fargen salw ydoedd, i hyrwyddo cau un neu ragor o ysgolion cynradd eglwysig mewn rhan arall o’r sir.

Gobeithio’n wir y bydd traddodiad eglwysig Meirion yn rhan o’r hanes a ddysgir yn yr ysgol newydd. Ni ddylai’r un disgybl ymadael heb wybod am Edmwnd Prys, Rolant Fychan, Ellis Wynne ac eraill, ac arwyddocâd eu gwaith. Ond gwybod am y pethau hyn o fewn cyd-destun eang sydd yn cynnwys amrywiaeth o draddodiadau eraill, – sef yr union fath o ddealltwriaeth nad ymddengys ei bod gan y swyddogion, y cynghorwyr ac aelodau’r cabinet pan wnaethant eu penderfyniad gwirion a di-alw-amdano gwreiddiol.

Mae dyn yn dal i arswydo fod addysg y sir yng ngofal y fath dwpsod. Gwarthus o saga fu hon, ac ni ddylai fod wedi digwydd o gwbl.

Dim refferendwm

27 Meh

Dyma lywodraeth yr Alban yn cyhoeddi na bydd gyrru ymlaen am refferendwm yn y dyfodol agos. Gweld beth a ddaw o’r Brexit i ddechrau, ac ati …

Daliaf innau at fy nghred na bydd Brexit o gwbl, ond ’tae waeth am hynny heddiw.

Bydd y pleidiau Prydeinig yn croesawu’r cyhoeddiad fel buddugoliaeth fawr iddyn nhw. Mae hynny’n naturiol. Ond gadewch inni ofyn eto, pam yr oedden nhw gymaint yn erbyn? Ofn colli wrth gwrs. Bydd hyn yn rhyddhad mawr i’r unoliaethwyr, ond fe’i darlunnir fel cam yn ôl ar ran yr SNP, ac fel arwydd o wendid. Hynny’n naturiol hefyd.

Ond, i fod yn gyson â dadl y blog hwn droeon o’r blaen, dywedaf eto mai gwell peidio bod yn gaeth i’r syniad o refferendwm. Anaml y mae’n offeryn da mewn gwleidyddiaeth. ‘Mae wythnos yn amser hir …’. Mae pedair blynedd eto tan etholiad Senedd yr Alban. Fe all etholiad San Steffan ddod yn fuan … ond fe all beidio. Does wybod beth a ddaw.

O’r gorau, taweled y sôn am refferendwm. Bwried yr SNP ymlaen ag atgyfnerthu ei safle, a chynyddu ei mwyafrifoedd eto os yn bosibl. Os daw’r awr a’r cyfle, datganed ei bwriad i gyhoeddi annibyniaeth yr Alban, a gadawed i’r OCHR ARALL weiddi am refferendwm.