Edrych i’r dyfodol …

17 Ion

Yn dilyn cyhoeddiad Hitachi heddiw fe gyfyd cwestiynau mawr wrth geisio tremio drwy niwloedd y dyfodol.

1. Be ddaw o’r prentisiaid a’u holl SGILIAU? Siawns am fachiad tua Fukushima ’na …?

2. Oes beryg y palla nawdd Horizon i’r Eisteddfod Genedlaethol, Menter Iaith Môn ac achosion clodwiw eraill? Pwy ddaw i’r adwy? Beth amdani BAE Systems?

3. Pwy sy’n mynd i wneud yr holl waith mawr oedd i’w wneud gan Swyddog Iaith newydd Horizon?

4. Beth petai Hinckley dan fygythiad hefyd? Pwy fyddai’n symud yr holl fwd ymbelydrol yn ei ôl dros Fôr Hafren? Beth am olygyddion y cylchgrawn O’r Pedwar Gwynt, a gyhoeddodd yn ddiweddar ysgrif hynod iawn yn dadlau, ymhlith amryw bethau eraill, fod y mwd yn hollol dderbyniol?

5. Yn sydyn ar ganol ymchwiliad cyhoeddus ym Mangor ddiwedd Awst 2016, fe newidiodd geiriad polisi iaith Gwynedd er mwyn gwneud pethau’n haws i Horizon. A fydd yn awr yn newid yn ôl?

6. Beth yw dyfodol gwesty’r Tree Tops?

6. Pa bartner busnes arall gawn ni er mwyn atgyfodi Wylfa B? Ambell bosibilrwydd efallai:

(a) Baco Amlwch
(b) Theatr Fach Llangefni
(c) Sŵ Môr Môn
(ch) Pili Palas
(d) Londri Wili Tsienî

§

Dwy esiampl o ddoethineb gwleidyddion yr Ynys:

(a) Albert Owen AS y diwrnod o’r blaen yn beio Theresa May am esgeuluso cynllun yr Wylfa drwy roi gormod o sylw i Brexit. Atgoffwch fi hefyd, pobl pa Ynys fotiodd dros Brexit …?

(b) Rhun ab Iorwerth AC ar ‘Post Prynhawn’ heddiw: fod gan Robat Idris, llefarydd dros fudiad PAWB, ‘berffaith hawl i gymryd golwg gul.’ Dyna ni felly: yn erbyn niwclear = cul; o blaid niwclear = eang. Ond atgoffwch fi eto, pa blaid sydd â pholisi gwrth-niwclear …?

§

O ddifri cyn gorffen. Rhaid yw llongyfarch Robat Idris ar ei ymateb trwy’r dydd. Pwyllog, cwrtais, golau, gyda chyflawnder o wybodaeth.

Advertisements

Tro arall ar y swigod

10 Ion

“‘Diffyg eglurder’ yn y cwricwlwm newydd’ yw pennawd BBC Cymru Fyw y bore ’ma.

Y tu ôl i’r ‘cwricwlwm newydd’ a’r holl drafod yn ei gylch y mae Adroddiad Donaldson, 2015. Wrth ddarllen yr hanes heddiw daeth i’m cof fy ymateb i’r Adroddiad hwnnw pan gyhoeddwyd ef. I arbed ichi glicio, dyma’r hen ysgrif eto.

* * *
LLOND TWB O SWIGOD

I law wele Dyfodol Llwyddiannus, sef Adolygiad Annibynnol o’r Cwricwlwm a’r Trefniadau Asesu yng Nghymru, wedi ei baratoi gan yr Athro Graham Donaldson a thîm o ymchwilwyr ar gais y llywodraeth.

Ydyn, maen’ nhw i gyd yma: seilweithiau, gwerthusiadau, pwysoliadau, cynaliadwyedd, capasiti, sybsidiaredd, strwythur, mesuriadau perfformiad, mewnbwn, cymwyseddau, addysgeg, empathi, sgiliau allweddol, sgiliau bywyd, continwwm dysgu, creadigrwydd (entrepreneuriaeth), mecanweithiau atebolrwydd, addysg berthnasol, adborth rheolaidd a chraff, dysgu symbylol a deniadol, arferion gorau, asesu ffurfiannol, cyfeiriadedd byd-eang, ymdrech ddisgresiynol ychwanegol, e-bortffolios ac e-fathodynnau personol, metawybyddiaeth neu ‘dysgu i ddysgu’, lefelau uwch o gymhwysedd digidol, ffocws cyffredinol ar gyfer atebolrwydd a gwella, briff clir ar gyfer llunio’r Deilliannau Cyflawniad, – oll yn cydweithio i roi inni ‘ddyfodol cyffrous’ mewn ‘Cenedl Ddigidol-Agile’. (Ie, fel’na). Mae yma nid yn unig asesu, arsylwi, gwerthuso a monitro; mae yma hefyd reoli risg, wynebu heriau, hybu cydlyniant, ffurfio perthnasoedd cadarnhaol, datblygu fframwaith cydlynol, prawfesur y cwricwlwm, dehongli data, cymhwyso cysyniadau, gwerthuso canfyddiadau, chwarae rolau, datblygu lefelau cymhwysedd uchel, meithrin cyfalaf proffesiynol, mireinio sgiliau metawybyddol, syntheseiddio a gwerthuso syniadau a chynhyrchion, alinio’r asesu â’r dibenion dysgu i asesu beth sy’n bwysig, creu cyd-destunau strwythuredig ar gyfer cyflwyno adborth adeiladol, datblygu’r capasiti ar gyfer sytem hunanwella, ac (olaf ond nid lleiaf) gwella’r synergedd rhwng trefniadau ar gyfer y cwricwlwm, asesu ac atebolrwydd. Hyn i gyd. Ond dim fictimeiddio. Diolch am hynny.

Fel pob Adroddiad Addysg ers deugain mlynedd, mae hwn eto’n darllen fel sgit ar Adroddiad Addysg. Gall atgoffa rhai ohonoch, fel mae’n f’atgoffa innau, o barodi a ymddangosodd unwaith yng ngholofn ‘Sêt y Gornel’ yn Y Cymro, cyn atal y golofn honno (fel y daeth i’r golau wedyn) gan flacmel o Goleg Aberystwyth. Nid yw pobl sydd, heb wên ar eu hwynebau, yn gallu sgrifennu peth fel hyn yn deall beth yw parodi na sgit na dychan nac eironi. Ni allant eu hadnabod eu hunain mewn cartŵn. Robotiaid ydynt, bodau heb fod o gig a gwaed, wedi eu cloi yn eu byd eu hunain o hocws-pocws. Am yr eirfa y dyfynnais ddigon ohoni uchod, dywedaf hyn. Y tro nesaf y bydd unrhyw rai ohonoch yn sgrifennu dogfen ar addysg, triwch beidio’i defnyddio. Mwy na hynny, peidiwch â defnyddio yr un gair ohoni o gwbl, byth, mewn unrhyw beth ysgrifenedig nac ar lafar. ‘Pam?’ meddech chwithau. Am ei bod yn arwydd o wendid moesol a seicolegol. Jargon ydyw a ddyfeisiwyd oddeutu’r 1960au gan siarlataniaid byd Addysg, ac a ailadroddir gan grafwyr a llyfwyr y byd hwnnw am fod y rhai uwch eu pennau yn ei hailadrodd ar ôl rhywrai eraill. Digon! Dim mwy!

Ymaith hefyd â’r defnydd anghywir, anfad o ‘addysgu’ (addysgu llythrennedd a rhifedd &c), un arall o ffolinebau’r 1960au. Nid oedd amwysedd traddodiadol y gair ‘dysgu’ yn dramgwydd i unrhyw Gymro, ac ni bu creu amwysedd newydd yn help yn y byd i neb.

Wedi dweud cymaint â hyn am yr ieithwedd, a oes ddiben dweud unrhyw beth am y cynnwys? Mi ddywedaf beth neu ddau, rhag ofn imi wneud cam. Bydd gennyf bedwar pennawd: (1) Cytuno. (2) Amau. (3) Dychryn. (4) Anghytuno.

§

(1) CYTUNO

Mae’r gefnogaeth i ddysgu’r Gymraeg a gwreiddio’r disgyblion yn niwylliant Cymru yn ddigon cyson a chadarnhaol drwy’r adroddiad. Cwestiwn na ddeuir ato yw pam nad ydym yn llwyddo’n well yn hyn. Pam, er enghraifft, y mae’r Gymraeg yn ‘bwnc amhoblogaidd’ erbyn cyrraedd dosbarthiadau uchaf yr ysgol? A oes a wnelo hyn mewn unrhyw ffordd â’r cwricwlwm? Fel yr awgrymais beth amser yn ôl (gweler blog 2 Mawrth 2013), gall fod a wnelo i ryw fesur â pheth arall, cysylltiedig ond ychydig yn wahanol, sef y sylabws neu’r maes llafur. Cyfeirio’r oeddwn at benderfyniad rhywrai i osod testunau Cymraeg ‘modern’ neu ‘gyfoes’ disylwedd ar gyfer yr arholiadau cyhoeddus, a’r rheini’n troi ymaith rai o’r disgyblion galluocaf lle gallai rhai o’r hen glasuron ennyn eu sylw a’u serch yn well. Ond esboniad rhannol iawn yw hyn.

(2) AMAU

Fel pob Adroddiad Addysg mae hwn hefyd yn amcanu bod yn flaengar. Mae ynddo, medd ef ei hun, ‘gynigion radical a phellgyrhaeddol’. Er chwilio, ni allaf yn fy myw weld pa rai yw’r rheini. ‘Os ceir amharodrwydd i ildio agweddau ar y cwricwlwm sydd heb fawr o berthnasedd wrth ychwanegu disgwyliadau newydd yr un pryd, gall hynny roi pwysau cynyddol ar ysgolion ac athrawon.’ Ond a ddywedir beth yw’r hen sbwriel amherthnasol sydd i fynd allan drwy’r ffenest? Na ddywedir yn unman, hyd y gwelaf i. Mae yma beth cyferbynnu rhwng (a) ‘pynciau’ yn ôl y dull traddodiadol o’u dosrannu, a (b) ‘meysydd dysgu a phrofiad’. Ond pan eir i edrych mae’r gwahaniaeth rhwng y rhestrau o’r naill ac o’r llall mor fychan fel nad oedd yn werth treulio amser uwchben y peth o gwbl. Does dim byd terfynol na chysegredig ynghylch arlwy draddodiadol y pynciau, a da o beth yn sicr yw ceisio gweld pethau’n gyfannol, neu’n ‘draws-gwricwlaidd’ chwedl yr adroddiad; ond i athro a chanddo dipyn o sylwedd a diwylliant fe ddaw hynny’n naturiol. Hen gân o’r 1960au eto yw cyferbynnu’r ‘pwnc-ganolog’ â’r ‘disgybl-ganolog’ gan ffafrio’r ail. Ond dywedaf hyn, o beth profiad. Yr athrawon gorau yn fy nghof i, yn cynnwys y rhai y cefais i gymorth ac ysbrydoliaeth fawr o’u harweiniad, oedd y rheini a chanddynt wybodaeth ddofn o’u pynciau. O ddyfnder yr wybodaeth y dôi’r awydd i rannu a throsglwyddo’r wybodaeth honno, ac o hynny wedyn yr awydd i weld ein llwyddiant ni ddisgyblion. Dylwn ddweud mai am athrawon ysgol yr wyf yn sôn, a phetawn yn eu rhestru gallwn gynnwys y rhan fwyaf o ddigon o’r athrawon uwchradd a ges i, chwarae teg iddyn nhw. Am ryw reswm ni bu ac nid yw hi yr un fath yn y prifysgolion. Yno, nid yw dyfnder dysg yn arwain bob amser na’r rhan amlaf at sêl dros fyfyrwyr, nac at unrhyw ddiddordeb ynddynt. Beth sy’n gyfrifol am y gwahaniaeth, wn i ddim. Prin mai’r flwyddyn o hyfforddiant athro.

Un ffordd o fod yn flaengar yw dweud ‘digidol’ yn ddigon aml. Ond mae’r bregeth hon hefyd yn ddeg ar hugain oed, ac arwydd o naifder yw rhygnu arni. (Yr un modd, a’r unfed ganrif ar hugain bellach yn bymtheg oed [h.y. yn 2015], onid yw’n bryd rhoi’r gorau i sôn am lusgo’r peth yma a’r peth arall i mewn iddi?) Yn amlwg bu plant clyfar-clyfar yn cwyno am eu hathrawon wrth aelodau’r pwyllgor. ‘Un testun pryder a godwyd droeon gan y plant a phobl ifanc a siaradodd â Thîm yr Adolygiad oedd eu canfyddiad bod y cwricwlwm ysgol presennol wedi dyddio mewn perthynas â thechnoleg ddigidol. Cyfeiriwyd at ffyrdd llafurus o’u haddysgu i drin meddalwedd a oedd yn hawdd ei defnyddio’n reddfol neu a oedd wedi dyddio’n barod yn eu barn nhw.’ Hynny yw, mae’r plant yn medru gwneud rhyw fabolgampau cyfrifiadurol sydd y tu hwnt i allu a phrofiad eu hathrawon crydcymalog. Os felly, gadawer iddynt. Pa angen eu dysgu?

Mae’r gŵyn, fe ymddengys, yn ehangach eto. Roedd rhai o’r plant am gael gwersi sy’n fwy perthnasol a diddorol, mwy o wersi ymarferol, mwy o hwyl. Go dda yntê? Llai o waith hefyd efallai. Efallai na wyddai awduron yr adroddiad mai dyma’r math o beth a ddywedir gan blant digywilydd heb fawr yn eu pennau, plant y dylid eu cynghori i gau eu cegau os nad oes ganddynt rywbeth o werth i’w ddweud. Hanfod dysgu, meddai fy nhad-yng-nghyfraith – a wyddai beth neu ddau am y maes – yw dweud wrth y to sy’n codi am eistedd i lawr. Dywedaf eto, oherwydd dyfnder dealltwriaeth ein hathrawon o’u pynciau, fe gawsom ni, blant ffodus y 1950au, ddogn go lew o’r pethau ychwanegol hynny ym mhen gwybodaeth – diddordeb, diddanwch, ysbrydoliaeth, ie hwyl hefyd. Fe gawsom ar ambell awr – er fy mod yn petruso ddefnyddio’r gair – brofiad bach o gyffro’r deall. (Petruso, am mai gwedd ar wiriondeb ein hoes, a digon ohoni yn yr adroddiad hwn, yw’r disgwyl i bob peth fod yn ‘gyffrous’! Gadawer i rai pethau beidio â bod yn gyffrous.)

Weithiau daw’r hen sgeptig i sibrwd yn y glust, a rhaid maddau iddo. Mae’n demtasiwn aralleirio ambell frawddeg a gweld beth a ddywedid mewn iaith fwy plaen. ‘Mae beiau’n codi’n aml wrth asesu mewn cysylltiad â manylebu, dilysrwydd, dibynadwyedd a chymhwysedd athrawon.’ Edrycher ar y geiriau un ac un. Onid yr hyn a feddylir yw fod athrawon – rhai, beth bynnag; gormod, a barnu wrth y gair ‘aml’ – yn ffwrdd-â-hi, yn gelwyddog, yn annibynadwy ac yn dwp?

Teimlad yr hen sgeptig eto am y pedwar nod sy’n fyrdwn yr adroddiad. Dyma’u dyfynnu, rhag ofn fy mod yn gwneud unrhyw gam â hwy yn yr hyn a ddywedaf:

‘Dibenion y cwricwlwm yng Nghymru yw ceisio sicrhau bod plant a phobl ifanc yn datblygu:
> yn ddysgwyr uchelgeisiol, galluog sy’n barod i ddysgu drwy gydol eu hoes.
> yn gyfranwyr mentrus, creadigol sy’n barod i chwarae eu rhan yn llawn yn eu bywyd a’u gwaith.
> yn ddinasyddion egwyddorol, gwybodus yng Nghymru a’r byd.
> yn unigolion iach, hyderus sy’n barod i fyw bywyd gan wireddu eu dyheadau fel aelodau gwerthfawr o gymdeithas.’

Iawn, mae’n debyg. Digon diniwed. Digon clodwiw rywsut. Ond beth am y trydydd nod? Os na ddigwydd rhyw chwyldro diwylliannol mawr yn rhywle, y tebygrwydd uchel yw mai tyfu’n ddarllenwyr y Sun fel eu rhieni a wna’r rhan helaethaf o blant y genhedlaeth hon eto. Gall yr ysgol, gyda lwc, wneud tipyn bach i rwystro’r dynged honno, ond dim llawer mae’n beryg. Fe’n dysgwyd ni blant Ysgol Dyffryn Nantlle, tua’r 13-14 oed, i ddarllen papur newydd yn feirniadol gan gadw’r pot halen o fewn cyrraedd a gofyn bob amser gwestiynau fel pwy piau’r papur a pha fuddiannau y mae am eu hyrwyddo. Mi gredaf yn wir fod yr effaith wedi para ar rai ohonom. Ond hyn-a-hyn y gall yr ysgol ei wneud, er pob ymdrech. Fy nheimlad am yr adroddiad drwodd a thro yw ei fod yn gofyn i’r ysgol wneud gormod. Yn hen ffasiwn eto, daliaf mai trosglwyddo gwybodaeth yw gwaith ysgol a bod rhai pethau, pethau go bwysig hefyd, y mae’n rhaid eu gadael i ‘Brifysgol Fawr Bywyd’ chwedl yr hen ystrydeb. Enghraifft fechan ddigon dibwys o hyn. Mae’r adroddiad o blaid ‘dysgu a meithrin sgiliau ymarferol ar gyfer bwyta’n iach’. Iawn, ond os yw’r hogyn yn cael blas ar Ddafydd ap Gwilym a Monster Munch fel ei gilydd, gadawer iddo er mwyn y nefoedd! Mae rhai ohonom yn hoffi bwyta sgrwtsh, eraill yn hoffi ei sgwennu.

(3) DYCHRYN

Dyfynnir adroddiadau cynharach, ac yn wir mae un o’r rheini yn waith ‘Arad Research’! Mi neidiais lathen o’m cadair! Beryg fod hwn yr un ag ‘Arad Consulting’ gynt, y cnafon bach dan-din a dauwynebog a argymhellodd yn erbyn Coleg Cymraeg Ffederal ar ôl bod mor wên-deg wrthym ni, dirprwyaeth a oedd yn ymgyrchu trosto? Mi glywais fod yr Arad wedi newid ei henw, a dyma’r englyn a luniais ar y pryd:

Dan ei glew enw newydd – hen natur
Hon eto yw’r aflwydd.
Holl hanes ei lles a’i llwydd
Yw ’redig mewn gwARADwydd.

(4) ANGHYTUNO

Un enghraifft fydd ddigon. Yn dilyn ‘arsylwi ar eu proses dysgu eu hunain’ a ‘meithrin sgiliau hunanasesu’ eir ymlaen at ‘gymedroli gan gyfoedion.’ ‘Mae asesu gan gyfoedion yn ddull lle y mae plant a phobl ifanc yn asesu gwaith ei gilydd mewn parau neu grwpiau.’ Gofal, er mwyn popeth! Dyma wahoddiad agored i ddisgybl digywilydd, maleisddrwg danseilio hyder disgybl llai ymwthgar, yn enwedig os yw hwnnw’n alluocach nag ef. Onid yw’r awduron yn cofio sut rai oeddem yn blant? Gydag eithriadau (a byddaf yn cofio’n ddiolchgar bob amser am yr eithriadau hynny) nid yw plant yn dod yn gyfeillion parhaol, sefydlog nes maent yn rhyw 16-17 oed. Cyfeillion a gelynion bob yn ail ydynt hyd at hynny, weithiau cyfeillion a gelynion yr un pryd, a gallant newid ochr sawl gwaith yr un diwrnod. Ond nodwedd adroddiadau ar addysg yw eu bod yn symud a bod mewn byd o theori heb lygad na chlust i’r ‘hen natur ddynol’ honno y soniai Daniel Owen amdani ac y gwelai ef angen weithiau ddweud y gwir amdani ‘yn ei hwyneb’.

§

Fel droeon o’r blaen wyneb yn wyneb ag adroddiadau addysgol, y gymhariaeth gyntaf a ddaeth i’m meddwl yw tywallt powdwr golchi i lond twb o ddŵr a’i droi rownd a rownd a rownd efo llwy bren fawr i gynhyrchu mwy a mwy a mwy o swigod. Ond mae’n waeth na hynny hefyd. Mae sylweddau gwenwynig yn y dŵr, ac o’i gorddi fe dry yn drwyth gwiddanod o nonsens niweidiol. Mae rhywbeth mawr iawn o’i le ar gymdeithas sy’n cymryd stwff fel hyn o ddifri.

‘Could do better,’ meddai’r hen adroddiadau ysgol ers talwm, ac ymddengys mai dyna ddyfarniad cyffredinol yr adroddiad ar ein holl ymdrech addysgol yng Nghymru. Mae yma boeni am arolygon PISA ac adroddiadau Estyn, ‘sydd yn dangos nad yw’r lefelau cyrhaeddiad mor uchel ag y gallent ac y dylent fod.’ Nac ydynt wrth gwrs, meddai unrhyw un â’i lygaid yn ei ben, wedi hanner canrif o anfon allan o Gymru ei phlant galluocaf, arfer yr ymddengys bod y llywodraeth hon yn awyddus i’w pharhau. Gweler blogiau 4 Rhagfyr 2013 a 15 Ionawr 2015. Yn wir, gan mai’r polisi yw gwacáu Cymru o’i doniau, pa ddiben cynnal ymchwiliad ar addysg o gwbl? Fel Albanwr, tybed na allai’r Athro Donaldson sibrwd gair bach yng Nghymru am lwyddiant yr Alban yn cadw’i myfyrwyr galluog gartref drwy’r ddyfais seml, effeithiol o’u gwobrwyo’n ariannol?

Un dyfyniad eto cyn cloi:

‘Dylai’r rhaglenni dysgu proffesiynol cychwynnol ac ar hyd gyrfa gynnwys elfennau sy’n meithrin capasiti athrawon i asesu’r holl ddibenion cwricwlwm a deilliannau cyflawniad.’

Ie, bregliach brain byd Addysg. Dysga di’r ieithwedd yma ’ngwas i, ac mi ei di yn dy flaen.

Mae’r Gweinidog Addysg, Huw Lewis, wedi croesawu’r adroddiad ac am inni gynnal ‘sgwrs fawr genedlaethol’ ar ei sail. Yr unig dro imi gwrdd â Mr. Lewis fe dorrodd y sgwrs yn fyr iawn a cheisio atal fy nhystiolaeth i un o bwyllgorau’r Cynulliad, – gweithred heb gynsail yn holl hanes democratiaeth seneddol, clywais ddweud wedyn. Ryw ddiwrnod, os byw ac iach, peidier â synnu os â’r hen G.A. yn ei ôl i’r Bae i orffen y frawddeg na chafodd ei gorffen y diwrnod hwnnw yn 2001.

Gweithgaredd cwbl ddi-fudd yw paldaruo am Addysg. A dyma finnau wedi bod wrthi eto.

Achub cadair !!

15 Rhag

‘Cadair wag fu Cadair Rhŷs – ers amser,
A simsan iawn megis …’

Canodd R. Williams Parry.  A do, bu’n wir ar fwy nag un cyfnod oddi ar sefydlu’r Gadair Astudiaethau Celtaidd ym Mhrifysgol Rhydychen yn 1877.

Ond hwrê! Yn ôl yr adroddiadau dyma Brifysgol Cymru a Phrifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant i’r adwy gyda chlennig hael i helpu Rhydychen a Choleg yr Iesu yn eu tlodi eithafol. Ardderchog yntê!

Ond ambell gwestiwn:

(1) O’r swm a gyfrennir, a wyddom faint sy’n dod (a) gan Brifysgol Cymru, a (b) gan Brifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant? Bydd yr atebion, mae’n debyg, yng nghofnodion cynghorau’r ddwy brifysgol, ond gobeithio (mewn un achos o leiaf) na bydd talpiau helaeth o’r cofnodion wedi ei blacledio y tro hwn.

(2) A oes cyfraniadau gan rai o’r ‘prifysgolion’ newydd a ymddangosodd yng Nghymru yn 2007? Faint, er enghraifft, gan Brifysgol Aberystwyth, Prifysgol Abertawe a Phrifysgol Bangor?

(3) A welwn ni Rydychen, wedi iddi osgoi crafangau Gwiddanes Tlodi, (a) yn helpu Aberystwyth i adfer hen gadeiriau Gwynn Jones a Parry-Williams, a (b) yn achub Adran Gemeg Bangor? Byddai hynny’n gyfnewid teg oni fyddai?

(4) Ai Cymru y tro hwn sy’n dwyn y baich i gyd? A ddaw cyfraniadau o wledydd ‘Celtaidd’ eraill tuag at ddysgu ‘iaith Manaw, Llydaw a’i llu’ (Williams Parry eto) yn hen Gartref yr Achosion Coll?

* * *

Rhag bod camddeall, a chan fawr obeithio nad wyf innau’n camddarlunio’r sefyllfa erbyn hyn, noder mai cwrs diploma, yn draddodiadol beth bynnag, oedd cwrs Rhydychen mewn Astudiaethau Celtaidd. Ond byddai’r ‘Athrawon Celteg’ yn yr olyniaeth o Rhŷs ymlaen yn cyfarwyddo gwaith graddedigion (o Rydychen ei hun neu ble bynnag) a fyddai’n gweithio tuag at raddau uwch. Gellir hefyd astudio’r Gymraeg (ac, am wn i, unrhyw iaith Geltaidd arall) yn y cyrsiau M.Phil (cyrsiau’n cynnwys traethawd estynedig ac arholiadau) mewn Saesneg ac mewn Llên Gymharol. Ei swm a’i sylwedd hi yw mai dyrnaid bychan bach bach a fyddai’n efrydu yn y meysydd hyn mewn unrhyw flwyddyn; amherthnasol felly yw’r ystadegyn a ddyfynnwyd yr wythnos hon fod ‘400 o ddisgyblion o Gymru yn ceisio am le yn Rhydychen bob blwyddyn’.

* * *

A thra bôm ar bwnc Addysg Uwch, digrif, pathetig yn wir, oedd yr adroddiad fod ein cynrychiolwyr o Blaid Cymru (Cynulliad a San Steffan) yn Arfon a Môn yn erfyn ar Brifysgol Bangor i ‘droi pob carreg’ cyn diswyddo staff ! Mae Prifysgol Bangor yn llawer iawn rhy fawr: dyna’n safbwynt ni fel Cymry a chenedlaetholwyr oddi ar y 1960au. Mae’r cyfeiriad a gymerodd pethau wedi bod yn andwyol i ddinas Bangor ac i’r wlad ar ddwylan Menai. Ac os digwydd etholiad cyffredinol yn ystod tymhorau’r colegau, mae mawr berygl mai Plaid Cymru fydd yn talu’r pris. Wedi ‘troi pob carreg’ faint o ddiolch a gaiff ein gwleidyddion gan staff traddodiadol a pharhaol wrth-Gymreig ‘Coleg Bangor’ (fel y mae rhai ohonom yn dal i’w alw)? Yr ateb yw DIM, a LLAI NA DIM.

Dyma blaid wedi colli’r plot yn llwyr.

Y cwestiwn cyntaf

12 Rhag

 

Mark Drakefotrd yn Brif Weinidog cyn nos medden nhw. Iawn.

Beth ddylai fod y cwestiwn cyntaf iddo ar lawr y Cynulliad?

Dyma fo: ‘A yw angori Trident yng Nghymru yn dal yn bolisi Llafur?’

Pwy sy am ofyn y cwestiwn? Adam? Neil? (McEvoy, go brin mai Hamilton.)
Beth amdani, Leanne?

Diwedd yr hwyl ?

6 Rhag

‘Sut mae hi’n dwad ymlaen yn y senedd, fechgyn?’ yw cwestiwn Jona’r Teiliwr yn stori anfarwol Tegla, ‘Mesur Tir’. Ac ateb Nedw: ‘Pasio i fesur tir mae nhw.’

Wel ie, sut daw hi ymlaen ddydd Mawrth nesaf yma? Be basian nhw? Mae swllt yr hen G.A. yn dal ar yr un ceffyl: Dim Brexit.

Tŷ’r Cyffredin yn gwrthod cefnogi’r cytundeb. A fydd raid i’r llywodraeth ymddiswyddo? Dim o’r fath beth. Gallwn gymryd mai ar ‘gynnig seneddol’ y bydd y bleidlais (nid ar fesur), ac nid yw pleidlais ar gynnig yn rhwymo neb. Rywdro cyn y Rhyfel Cyntaf pasiwyd cynnig o blaid ymreolaeth ffederal i bedair gwlad Prydain fel yr oedd bryd hynny (‘Home Rule all round’); ie, syniad bach reit dda … gwerth meddwl amdano … ryw dro efallai … gawn ni weld. Ond wrth gwrs ni ddaeth dim o’r peth.

Theresa’n colli. A fydd raid iddi fynd? Na fydd, onibai ei bod yn dewis. Tebyg y bydd gofyn i Lafur fynd drwy’r mosiwns o ‘bleidlais o ddiffyg ymddiriedaeth’, ond fe wna hynny gan weddïo ar Dduw na bydd mwyafrif drosto. Oherwydd rhodder i’r Blaid Lafur heddiw – neu i unrhyw un – y dewis rhwng (a) pigyn clust a ddannoedd, a (b) gorfod dal y babi stranclyd Brexit, (a) fyddai piau hi yn ddi-ffael.

Y dewisiadau wedyn? (1) Ymadael fis Mawrth heb gytundeb, ‘crashio allan’ fel y dywedir. (2) Yn ôl i Frwsel, gofyn am fwy o amser, lloffa am ryw fymryn o delerau gwahanol. (3) Refferendwm arall. (4) Ei gadael hi fanna, hogia. Ddaw hi ddim.

Proffwydaf mai (4) fydd y ffefryn. Nid yw mwyafrif yr Aelodau Seneddol, ac nid yw’r Sefydliad, am weld Brexit o gwbl. Efallai mai’r ffordd hawsaf allan ohoni fydd pleidlais rydd yn y Tŷ, a phenderfynu aros. Hanner gair wrth Ewrop ein bod yn aros, yn ôl cyngor twrnai mawr y Gymuned. A dyna ni. Y cwbl ar ben.

Gall y Sun, yr Express a’r Mail refru faint a fynnont. Ni allant wneud dim arall. Ac erbyn y daw etholiad cyffredinol eto bydd Brexit yn hen hanes.

Bu’n hwyl tra bu. Yr hwyl orau ers Profumo. Yr oedd cyfle i’r Ceidwadwyr ei chawlio hi go-iawn, ond nid aethant ymlaen â hi. Buan y bydd y blaid Dorïaidd yn eu hatgyweirio ei hun, fel y gwna bob amser – efallai dan arweinydd newydd, a all fod yn rhywun amlwg neu’n ‘geffyl tywyll’.

Tawela pethau yn Iwerddon unwaith eto, ond cilia’r posibilrwydd o Iwerddon Unedig.

Bydd yr Alban wedi colli cyfle aruthrol, hanesyddol. Ni bydd iddi ond dal gafael, a disgwyl am ryw gyfle arall.

A ninnau’r Cymry? Suddo’n ddyfnach yng nghors ein hanallu?

Dyfodol yr Eisteddfod Genedlaethol

28 Tach

Ew, dyma ichi destun newydd, gwreiddiol, ffres, CYFFROUS !!

Fel llawer – pawb am wn i – yr oedd yr hen G.A. yn croesawu llwyddiant ‘Eisteddfod y Bae’. Ond dro neu ddau yn ystod yr wythnos ac ambell dro wedyn yr oedd rhyw hen lais bach yng nghefn ei feddwl yn sibrwd y ddau air ‘tâl mynediad’.

Bellach dyma ni’n gwybod maint y tolc. Yng nghyswllt gwario cyhoeddus heddiw nid yw £290,139 yn ddim, ond yng nghyd-destun cyllid yr Eisteddfod y mae’n llawer. Er mwyn galluogi rhagor o Eisteddfodau Stryd, faint o hen Eisteddfodau Maes-a-Mwd fydd raid eu cynnal? Ai gan Ŵyl Caeredin y mae’r ateb, sef talu wrth y drws am bob sioe? Go brin. Yr unig dro y bûm ynddi, a thalu’n unigol am bob perfformiad, gwych a gwachul (a digon o’r ail fath, credwch fi), yr hyn a’m trawai oedd cymaint o fargen yw’r Eisteddfod: i mewn i’r maes, a dyna ni.

Ac unwaith eto, tawed y mwydro fod y maes yn gwneud yr Eisteddfod yn ‘gaeedig’, yn ‘ddigroeso’ a’r holl lol yna.

Yn awr, bydd yr Eisteddfod nesaf yn Llanrwst. Peidier â synnu os daw cynnig o rywle o nawdd ychwanegol pur hael i’r Brifwyl … gydag un neu ddwy o amodau. Craffer ar yr amodau, a gofyn a fyddai unrhyw fath o bosibilrwydd iddynt arwain yn y man at … ddywedwn ni … safle barhaol, neu dipyn o … ddwyieithogi; sef yn y pen draw, diwedd yr Eisteddfod.

Petai rhyw demtasiwn fel hyn, does ond gobeithio y byddai ymhlith y swyddogion, y Bwrdd Gweithredol a’r Cyngor ddigon o ruddin i ddweud ‘dim diolch’. Byddai cyfrifoldeb ar yr Orsedd hefyd.

Cofgolofn i Iolo? Syniad digon da. Ond y gofeb orau iddo fydd diogelu’r Eisteddfod deithiol, Gymraeg.

Gall ?

24 Tach

Darllen fod Adam Price AC yn mynd ar daith genedlaethol gyda sgwrs ar y testun ‘Gall Cymru / Wales Can’. A fyddwn yn iawn fod teitl dwy-sillaf y sgwrs wedi ei ysbrydoli gan y slogan dair-sillaf a enillodd agoriad y Tŷ Gwyn i Barack Obama yn 2008?

Ie. ‘Yes We Can’. ‘Can beth?’ Roedd y gair yn agored i’w ddehongli ar y pryd, ac y mae eto. Beth bynnag oedd y peth hwnnw ddeng mlynedd yn ôl – peth y credai’r ymgeisydd llwyddiannus fod angen ei wneud ac y daliai ei bod yn bosibl ei wneud – mae’n amlwg nad yw wedi ei wneud, oherwydd ystyriwch pwy sydd yn y Tŷ Gwyn heddiw! Efallai na byddai Barodambanad yn ei roi yn yr union eiriau yna, ond y peth yr oedd, ac y mae, angen i America ei wneud yw callio, tyfu i fyny, dod allan o’r meddylfryd babïaidd sydd wedi nodweddu a rheoli ei bywyd a’i diwylliant bron ers pan sefydlwyd hi. A dyma hwnnw heddiw, i bob golwg, yn gryfach nag erioed – fel y mae meddylfryd dosbarth llywodraethol Lloegr yn dal yn eiddo bechgyn ysgol 13-14 oed, a meddylfryd y Cymry bellach yn eiddo hen bobl wedi ymddeol ers blynyddoedd ac wedi rhoi’r gorau i drio.

Sy’n dod â ni’n ôl at ‘Gall Cymru’. I wybod peth y mae Adam yn ei olygu wrth ‘gall’, y peth gorau yw mynd i wrando ar ei anerchiad. Dyfalu yr wyf y bore ’ma felly, fod a wnelo â phethau fel ‘deffro’, ‘llwyddo’, ‘gwneud rhywbeth ohoni’. Gan ddisgwyl y bydd ynddo weld arwyddion cadarnhaol, gan gymryd rôl Cassandra gwahoddaf innau chwi yn awr i ystyried a fydd neges Adam yn ddigon i wrthateb y pedwar arwydd llethol ddiobaith sy’n dilyn.

(1)    Dinistr Prifysgol Cymru, ac yn wyneb hyn distawrwydd byddarol y rheini yr effeithir arnynt ac a ddylai lefaru a gweithredu, sef graddedigion y Brifysgol a’r academwyr Cymraeg.

(2)    Hunanladdiad y dosbarth proffesiynol Cymraeg. Clywed y dyddiau diwethaf yma am y modd y mae ysgol uwchradd ‘Gymraeg’ neu ‘ddwyieithog’ nid nepell o’r fan hon yn dyfal ymdrechu, ymgyrchu ac ymlafnio i anfon ei disgyblion galluocaf bob mis Medi i golegau Lloegr. Hyd yn oed petai dim byd arall, mae hyn ynddo’i hun yn mynd i orffen y Cymry o fewn yr ychydig flynyddoedd nesaf. Fel yr wyf wedi dweud drosodd a throsodd a throsodd, un ateb sydd, sef bod llywodraeth Cymry yn cynnig i’n plant wobrau ariannol hael a helaeth, gwobrau na allant fforddio’u gwrthod, am aros yng ngholegau Cymru. Dyna, nid y dylai, ond y byddai llywodraeth o genedlaetholwyr yn ei wneud petai hi o ddifri. Ond beth yw polisi Plaid Cymru? Trowch at GOLWG 360 heddiw ddiwethaf o’r byd lle ceir datganiad gan Bethan Sayed AC, llefarydd y Blaid ar ‘addysg ôl-16, sgiliau ac arloesedd’. Ydi, mae’r dymuniad yna, rhoi ysgogiad i bobl aros yng Nghymru. Ond ble mae’r polisi, yr un peth allweddol?

Ac mae ambell frawddeg yn cymell gwên, e.e.

(a)  ‘’Dyn ni byth eisiau gweld sefyllfa ble rydyn ni’n dweud wrth fyfyrwyr nad ydyn nhw’n gallu mynd i Loegr, neu’r Alban, neu dramor.’ A gall yr hen sgeptig ychwanegu: ‘na, dim ffiars o beryg, tra bydd Pleidwyr amlwg yn dal i fagu plant yr ecsodus.’

(b)  ‘Mae angen i ni werthu Cymru yn well i fyfyrwyr’ (pennawd yr eitem). Wel Bleidwyr annwyl, mae’r gwerthu wedi bod yn hynod effeithiol dros y blynyddoedd diwethaf yma, ac un canlyniad yw fod eich seddau chi yn Arfon a Cheredigion mewn dygn berygl. Does angen ond i fyfyrwyr Bangor ac Aberystwyth droi drosodd yn eu cwsg, a dyna hi’n ta-ta.

(3)   Y cysylltiad rhwng yr Eisteddfod Genedlaethol a chwmni niwclear Horizon. ‘Y rhai y mae’r duwiau am eu dinistrio, maent yn gyntaf yn eu gwneud yn wallgof,’ meddai’r hen ddywediad. Ac am ragor o hwyl, gweler GOLWG 360 eto, ‘Cwmni niwclear yn penodi swyddog i hybu’r iaith’.

(4)   Cof anesmwythol yn gwrthod mynd i ffwrdd am wythnos Eisteddfod Caerdydd. Yr oedd y llongau mwd yn barod i groesi Môr Hafren, ac nid oedd hynny’n gyfrinach o gwbl. Ond beth oedd yn poeni eisteddfodwyr ac eraill? Jôcs hen-ffasiwn a hollol ddiniwed yr Archdderwydd a Llywydd y Llys. Dyma bobl heb flaenoriaethau, heb synnwyr cymesuredd, yn wir heb synnwyr moesol o gwbl. Gyda’r lefel hon o grebwyll a dealltwriaeth, a ‘all’ Cymru?

Ond llefared Adam.

A hwyrach yr hoffech ddarllen fy hen stori ‘So Ni Gallu’, yn Camu’n Ôl a Storïau Eraill, t. 42.