Dinistr Prydain a Yes Cymru

20 Medi

STORI’R GOLLED

Unwaith eto ar y blog, dyma dynnu sylw at y gyfrol eithriadol bwysig Llythyr Gildas a Dinistr Prydain, golygiad a chyfieithiad newydd Iestyn Daniel yn ein cyfres ‘Cyfrolau Cenedl’.

gildas

Gellir gofyn: pam mae hi’n ‘gyfrol cenedl’ i ni’r Cymry?  Yr ateb: am ei bod yn cynnwys o’i mewn yr ymgais gyntaf erioed i ysgrifennu hanes pobl yn yr ynys hon, a ninnau’r Cymry wedyn drwy’r canrifoedd wedi cymryd mai ni yw disgynyddion neu etifeddion y bobl yr adroddir eu hanes.

Mae’r testun cyfan yn 110 o benodau byrion. 25 o’r rhain, sef penodau 2-26, sy’n ffurfio’r adran ‘hanesyddol’.  Codwyd y cwestiwn droeon o’r blaen, ai gwaith yr un awdur yw’r cyfan?  Fe’i codir eto yn y golygiad hwn, gan ein gwahodd i feddwl yn ofalus iawn ai gwaith y gwir Gildas, gŵr eglwysig a ysgrifennai ar draws canol y chweched ganrif, yw’r crynodeb 25 pennod o hanes Prydain a’i phobl. Gan gytuno â rhai dehonglwyr blaenorol, yn arbennig yr hanesydd A.W. Wade-Evans, ochra Iestyn Daniel yn gryf at y farn fod yma waith awdur arall, yn byw efallai ganrif a hanner ar ôl Gildas. Ac yn ôl coleddwyr y farn hon, ar y 25 pennod ‘hanesyddol’, a’r rheini’n unig, y dylem roi’r enw De Excidio Britanniae, ‘Dinistr Prydain’.  Peth gwahanol yw ‘Llythyr Gildas’, epistol o gerydd llym ar arweinwyr bydol a chrefyddol teyrnasoedd bychain yng ngorllewin Prydain canol y chweched ganrif.  Dyna pam y mae’r ‘a’ yng nghanol teitl y golygiad newydd hwn.

Pwy bynnag yw eu gwir awdur, mae’r penodau ‘hanesyddol’ hyn yn cyfleu un neges ac un thema yn annileadwy o glir, sef dirmyg tuag at bobl gynhenid Prydain. Britanni y’u gelwir unwaith; dro arall indigenes (brodorion), incolae (trigolion) a cives (dinasyddion). Roeddent yn llwfr, yn ‘gywion ofnus’, yn ‘fenywaidd’ (ferched, maddeuwch y gair!), ond hefyd yn wrthryfelgar! Gwargaled, balch, ond hefyd ‘meddal gan ddiogi a syrthni’.  ‘Pobl grwydrol ac ansefydlog’, ‘fel anifeiliaid disynnwyr’, annheyrngar, anniolchgar a heb allu ‘glynu’n sefydlog wrth ddim’.  Yn ‘giwed ddifeddwl, amddifad o arweinydd’, ni allent godi wal yn iawn na’i gwarchod yn effeithiol.  A gafwyd pobl erioed a’u hanes yn cychwyn â darlun mor dila?  Beth oedd cymhelliad yr awdur hwn?  Pwy oedd wedi bwyta’i bwdin?  Fe gewch ystyried y cwestiwn wrth ddarllen y testun a’r rhagymadrodd.  Ond nid ydym wedi clywed y gwaethaf eto.  Down at y digwyddiad  – honedig o leiaf – sydd wedi taflu ei gysgod drwy’r canrifoedd. Daw ym mhennod 23.

‘Yna dallwyd yr holl gynghorwyr, ynghyd â’r teyrn balch, pan ddyfeisiasant yr amddiffyn hwn – dinistr, yn wir – i’w mamwlad, sef derbyn i mewn i’r ynys, fel bleiddiaid i ganol corlannau, y Sacsoniaid ffyrnig hynny, melltigedig eu henw ac atgas gan Dduw a dynion, er mwyn hel yn eu holau y cenhedloedd gogleddol.’

Beth a ddaeth gyntaf, y disgrifiad ‘y teyrn balch’, ynteu’r enw Vortigernus – ‘Gwrtheyrn’ fel yr ydym wedi ei adnabod byth wedyn, a’r ‘teyrn balch’ (superbus tyrannus) yn chwarae arno?  Beth a olyga illi Saxones, ‘y Sacsoniaid hynny’, yn hwn yr unig ddefnydd o’r enw drwy’r testun cyfan: ai ‘y Sacsoniaid ’na’ yn gyffredinol, ynteu ‘y fintai arbennig honno o Sacsonaid’?  Testunau dyfalu a thrafod.   Beth bynnag, tri llwyth llong i ddechrau, rhagor atynt wedyn, ‘fel dynion â’u bryd ar ymladd dros y famwlad ond mewn gwirionedd ar ymosod arni.’ Y rheini’n hawlio mwy a mwy o dâl, gan fygwth os na chaent ef: ‘y byddent yn torri’r cytundeb ac yn anrheithio pob cwr o’r ynys. Ac ni fuont yn fyr o roi eu bygythion ar waith.’  Y dinistr wedyn:

‘O fôr i fôr fe fflamiai tân dialedd cyfiawn am droseddau cynharach, a’i ddwysáu gan y llu dihirod o’r dwyrain; ac wrth iddo ddifa’r holl ddinasoedd a thiroedd cyfagos, ni phallodd, o’r foment y’i cynheuwyd, nes llosgi bron y cyfan o wyneb yr ynys a llyfu’r eigion gorllewinol â’i dafod coch, ffyrnig.’

A’r fföedigaeth:

‘Delid rhai o’r gweddillion truenus, o ganlyniad, ar y mynyddoedd a’u difa’n domennydd. Âi eraill, wedi eu trechu gan newyn, at y gelyn ac ildio’u hunain yn gaethweision iddynt am byth – onis lleddid yn y fan a’r lle, yr hyn a gyfrifid cystal â’r gymwynas bennaf. Ceisiai eraill wledydd tramor gan wylofain yn uchel … Glynai eraill, er yn ofnus, wrth eu mamwlad gan ymddiried eu bywydau, yn wastadol bryderus eu bryd, i fryniau cribog bygythiol, clogwynog a chaerog, ac i goedwigoedd tewfrig a chreigiau glannau’r môr.’

Dyna adroddiad yr hanesydd blin cynnar.  Dim mwy a dim llai. Ni ddywedir yn benodol fod gweddill y Brytaniaid wedi ffoi am eu hoedl o dir bras yr hyn a ddaeth yn Lloegr i dir uchel a garw’r gorllewin a Chymru’n arbennig. Ond o’r cychwyn cymharol fychan hwn, dyna’r stori a lynodd ac a dyfodd, am bobl yn colli eu gwlad, Ynys Brydain, oherwydd eu ffolineb eu hunain, a’r ffolineb hwnnw’n gosb gan Dduw oherwydd eu pechodau blaenorol.

Daeth y Cymry i feddwl mai eu stori hwy oedd hon.  Collwyr o’r cychwyn.

Yn y man, daeth gwrthateb.  Gyda chwedl a dameg ‘y ddraig goch a’r ddraig wen’ daeth disgwyliad  a darogan am adfywiad mawr eto ac ennill yn ôl y cyfan a gollwyd. Bu hynny’n gyfeiliant i ganrifoedd o hanes ac yn ddylanwad gweithredol, tyngedfennol ar yr hanes hwnnw.

Eto, yn gyfochrog ac yn wydn, parhaodd y teimlad o golled. Ac o annheilyngdod, achos y golled. Teimlad o fod yn is-rywogaeth. ‘Atalnwyd y taeog’, ‘cymhlethdod israddoldeb’. Dangoser dogfen Gymraeg i rai pobl  – llawer o bobl – heddiw. ‘Oes ’na eiria mowr?’

Ers pa bryd, yn benodol, y bu’r teimlad o israddoldeb yn fygythiad i’r Gymraeg?  Ateb: ers 1847.  O’r 16eg ganrif ymlaen bu olyniaeth o sylwedyddion, gan ddechrau â William Salesbury, yn ymwybodol fod perygl i’r iaith ac yn rhybuddio yn ei gylch. Ond ni thorrodd y perygl hwnnw allan ar raddfa fawr hyd nes i dri Chomisiynydd ar ran llywodraeth y dydd gynghori’r Cymry i fwrw heibio eu hiaith er mwyn bod yn dderbyniol a blaengar o fewn gwladwriaeth ac ymerodraeth a oedd i barhau am byth  …  a’r Cymry wedyn yn cytuno!  Daeth yr ildio hwn yn sydyn, dan bwysau ideoleg lywodraethol yr oes; ond ni byddai wedi digwydd heb fod y teimlad o israddoldeb yn llechu yno’n dawel drwy’r adeg.  Ni allwn honni mai penodau ‘Dinistr Prydain’ oedd wedi creu’r teimlad hwnnw; ond hwy a’i cofnododd gyntaf.

DWY SIARS  S.L.

(1)   Yn ei ddarlith allweddol Egwyddorion Cenedlaetholdeb (1926) fe ddywedodd Saunders Lewis bethau gwir a phethau a ddeil. Er enghraifft rhybuddiodd yn daer fod gwahanol fathau ar genedlaetholdeb, a rhai mathau yn bendant i’w hosgoi.  Ond beth am yr hyn a ddaeth efallai yn siars enwocaf a mwyaf cofiadwy’r ddarlith?  ‘Nid annibyniaeth.  Nid hyd yn oed ryddid di-amod. Ond llawn cymaint o ryddid ag a fo’n hanfodol i sefydlu a diogelu gwareiddiad yng Nghymru; a rhyddid yw hwnnw a fydd nid yn unig yn lles i Gymru, ond hefyd yn fantais ac yn ddiogelwch i Loegr a phob gwlad arall a fo’n gymydog inni.’

Y ddeuair ‘nid annibyniaeth’.  Adwaith, gallaf feddwl, i’r defnydd difeddwl o ‘annibyniaeth’ yn rhethreg y genhedlaeth gynt. A phwysicach efallai, cyfystyru ‘annibyniaeth’ â llwyr ymddibyniad, arwahandod, troi cefn ar gymdogion ac ar y byd.  Nid ein lle yw amau diffuantrwydd y sylw.  Ond creodd broblem.

Y broblem honno yw nad dynodiad cyfansoddiadol mo ‘rhyddid’.  Mae ‘datganoli’, ‘ffederaliaeth’ ac ‘annibyniaeth’ yn enwau ar raddau a mathau adnabyddadwy o ymreolaeth.  Nid yw ‘rhyddid’ felly.  Rhoddodd Plaid Cymru heibio rannau o neges S.L., ond glynodd yn rhyfedd at ‘nid annibyniaeth’.  Bu hyn yn gloffrwym arni, yn rhyw fath o tabŵ.  Fe’i gorfododd i dreulio llawer o egni trwy’r blynyddoedd yn dweud yr hyn nad oedd hi’n ei olygu!

A yw mudiad ‘Yes Cymru’ eleni wedi torri’r tabŵ?

(2)   36 mlynedd yn ddiweddarach, a dyma siars gan yr un dyn eto. Tybiaf y bydd rhai o’m darllenwyr yn gwybod ar eu cof ddiweddglo Tynged yr Iaith:

‘Mae’r iaith yn bwysicach na hunan-lywodraeth.  Yn fy marn i, pe ceid unrhyw fath o hunan-lywodraeth i Gymru cyn arddel ac arfer yr iaith Gymraeg yn iaith swyddogol yn holl weinyddiad yr awdurdodau lleol a gwladol yn y rhanbarthau Cymraeg o’n gwlad, ni cheid mohoni’n iaith swyddogol o gwbl, a byddai tranc yr iaith yn gynt nag y bydd ei thranc hi dan Lywodraeth Loegr.’

Bwriwch felly fod Yes Cymru yn llwyddo. Fod annibyniaeth yn dod. Ai dyna fydd ei diwedd hi? Angau’r Gymraeg, diwedd y Cymro?

Nodaf ddwy ffaith, am eu bod yn wir.  (a) Ni wn am neb, ac ni chlywais am neb  – cenedlaetholwr nac arall – a bleidleisiodd ‘na’ yn refferenda 1979 a 1997 oherwydd rhybudd S.L.  (b) Profiad yr ugain mlynedd wedi datganoli: cyfnod o fethu â chynhyrchu arweiniad gan na llywodraeth na gwrthblaid. Ystadegau iaith 2011. Dymchwel a thanseilio’n sefydliadau. Ymddatodiad bywyd Cymru,.

Unwaith eto, ni wn am unrhyw bleidleisiwr ‘na’ yn ’97 sy’n mynd o gwmpas heddiw gan ddweud ‘mi ddwedais i, do’.  Ond nid drwg inni fyddai ailddarllen ac ystyried rhai o benodau’r gyfrol Pa beth yr aethoch allan i’w achub?

BETH AMDANI ?

Rhoi’r gorau iddi felly, cyn inni wneud mwy o ddrwg?  A fyddai’n well i holl ganghennau Yes Cymru (55 erbyn hyn?) gau’r siop?

Yn erbyn hynny, yr wyf am gynnig damcaniaeth.  Ac fel arfer mae’r blog ar agor i unrhyw un sydd am anghytuno  – neu gytuno.

Awn yn ôl at ‘Ddinistr Prydain’.  Nid yw’r testun hwnnw’n ymwneud ag iaith o gwbl.  Ond yn ystod y canrifoedd wedyn, beth a ddaeth yn farc neu fathodyn yr is-rywogaeth a gollodd ei thir yng ngwawr ei hanes?  Beth yw’r arwydd digamsyniol, i’r rhai na feddant mohono, ond pwysicach lawer i’r rhai sy’n ei feddu, o berthyn i’r hen hil israddol?  Ateb: medru’r Gymraeg.  Dyma’r arwydd o fod wedi colli rheolaeth, rywle ar y daith.  Fe gymerodd y Cymry, yn gam neu’n gymwys, mai hwy yw etifeddion y Britanni diafael, di-glem a’i cawliodd hi yn y bumed ganrif OC.  Bwriodd y Cymry di-Gymraeg y goel heibio gyda’r iaith;  ond mae ei heffaith yn aros ar y gweddill ohonom.

Drwy adennill rheolaeth, os yw ac os bydd hynny’n bosibl o gwbl, daw newid yn yr enaid. (Cofiwch mai siarad yn ffigurol yr ydym – defnyddio llaw-fer am newid seicolegol-gymdeithasol, peth â’i wreiddiau bob amser mewn amodau gwleidyddol ac economaidd.) Ni byddai gwybodaeth o’r Gymraeg wedyn yn arwydd y collwr; byddai’r atalnwyd yn cilio.

Gall unrhyw un gyfeirio at hanes Iwerddon, hanes o ennill gwlad a cholli iaith.  Y cwbl a ddywedaf heddiw yw fod y ffactorau a’r dylanwadau a holl rawd y digwyddiadau yn wahanol yno.  Nid yr un stori yw hi.

Pa fath o reolaeth, pa radd o ymreolaeth?  Oherwydd rhawd pethau yn yr Alban, annibyniaeth bellach yw’r unig ddewis ar y bwrdd.  Ni ddyfalaf ddim heddiw am ragolygon Yes Cymru nac am y ffactorau a all weithio o’i blaid ac yn ei erbyn. Ond rhaid dymuno’i lwyddiant.

Caf deimlad nad yw Yes Cymru wrth fodd pob cenedlaetholwr. Nid yw’n fudiad protest. Ac mae ganddo enw hannerieithog.

Ateb i’r broblem olaf, cael hefyd enw hannerieithog y ffordd arall?  Beth am ‘Wês Wês Wêls’ ?

Advertisements

Pedwar can mlwyddiant

28 Awst

Dyma hi eleni’n bedwar can mlwyddiant geni Morgan Llwyd y llenor o Gynfal yn Ardudwy.

clawr-blaen-morgan-llwyd

Fel awdur rhyddiaith grymus ac arloesol  y cofiwn Morgan Llwyd yn bennaf, y cyntaf yn wir i ysgrifennu llyfrau syniadol gwreiddiol Cymraeg.  Ond yr oedd hefyd yn dipyn o brydydd, a’i gerddi’n adlewyrchu cynnwrf mawr ei oes a’i genhadaeth bersonol yntau. Yn HEN LYFR BACH CERDDI MORGAN LLWYD,  dyma inni ddetholiad newydd ohonynt, ac o’u darllen efallai y down i feddwl yn uwch amdanynt.

£3.00, neu yn un o becyn rhif 3 Yr Hen Lyfrau Bach (£10.00). Gan eich llyfrwerthwr neu o dalennewydd.cymru.

Enw Gorsedd

18 Awst

Trech Awen na thywydd, fel a ddigwyddodd droeon yn hanes yr Eisteddfod; trech na llawer peth arall hefyd. Llongyfarchiadau i holl drefnwyr Llanrwst, petai ond am hwylustod y parcio a’r bysus gwennol.

Gorsedd Cymru? Mae ar batrwm Gorsedd Môn, Gorsedd Powys a Gorsedd Cernyw, ac efallai bod rhyw synnwyr yn hynny. (Yn fy hen ardal byddai Gorsedd Mynydd y Cilgwyn yn cael ei galw drwy S.O.S. tuag amser te ddydd Sadwrn yr eisteddfod. ‘Hei, ma’ isio iti ddŵad i’r Orsadd. [Sibrwd] Hwn a hwn sy wedi ennill.’ Tân arni wedyn i wneud pennill cyfarch.)

Eto i gyd, nid yn ddifeddwl y creodd Iolo Orsedd Beirdd Ynys Prydain, i’w lansio ar Fryn y Briallu yn yr hen Gaerludd. Gwnaeth hynny yng ngrym myth a thraddodiad, yn union fel y gwnaeth y Morrisiaid a’u ffrindiau wrth greu’r Cymmrodorion yn yr un ddinas ddengmlwydd ar hugain ynghynt. Y Cymry fel y ‘Cyn-frodorion’ neu’r ‘Priodorion’, gwir berchenogion Ynys Brydain, dyna’r drychfeddwl, a dyna fu ysgogiad cychwynnol yr holl broses o greu’r amrywiaeth sefydliadau cenedlaethol sy’n llenwi’r Maes o flwyddyn i flwyddyn. Byddai rhywbeth yn chwithig mewn bwrw hyn dros gof, oherwydd nid ‘Prydeindod’ J.R. Jones sydd yma ond ‘Brytaniaeth’ yr hen Gymry, myth pwerus a oroesodd genedlaethau lawer gydag amrywiaeth o ganlyniadau, drwg a da.

gildas

Wrth ddweud ‘myth’ yr ydym yn cydnabod rhyw amheuaeth ynghylch sail hanesyddol y cyfan. Nid am yr Ynys Brydain ddaearyddol yr ydym yn sôn, ond am ryw wlad y galon neu’r dychymyg. Yn ôl y myth, y Cymry oedd piau’r ‘Ynys’ gyfan unwaith, ond fe’i collasant, un ai oherwydd eu pechodau neu drwy gamgymeriad gwleidyddol neu drwy gyfuniad o’r ddeubeth. A oes unrhyw wirionedd yn y syniad hwn neu y tu ôl iddo? Dyma inni yn awr gyfle i ailgodi’r holl gwestiwn mawr hwn a meddwl yn galed amdano, gyda chyhoeddi eleni gyfieithiad awdurdodol Iestyn Daniel, Llythyr Gildas a Dinistr Prydain, sef y llyfr lle mae cychwyniad bach stori’r golled, a ddatblygwyd ac a helaethwyd lawer gan olyniaeth o awduron diweddarach. Dyma lyfr y dylai pob aelod o’r Orsedd, ynghyd â phob Cymro llythrennog, ei ddarllen yn ofalus. Fe welir fod Iestyn Daniel yn ei ragymadrodd yn rhoi sylw helaeth, yn ogystal ag i’r testun ei hun, i’w ddehonglwr A.W. Wade-Evans: mae ei syniadau pendant ac efallai anuniongred yntau yn dal i hawlio sylw ac ystyriaeth. At ddiwedd y flwyddyn gobeithiaf gyhoeddi yn Y Faner Newydd gyfres fer o ysgrifau ar ‘lyfr Gildas’ a dehongliad Wade-Evans ohono. Yn y cyfamser fe ellir ailddarllen fy hen ddarlith ‘Cyfrinach Ynys Brydain’ yn y gyfrol Agoriad yr Oes (Y Lolfa, 2001); gw. tudalennau 100-101 yn benodol.

§

Gwelais adroddiad fod y newid ‘wedi ei basio drwy fwyafrif’ gan Lys yr Eisteddfod. Nid dyna’n union a ddigwyddodd yn y cyfarfod ddydd Gwener. Fe adroddwyd fod yr Orsedd wedi cymeradwyo’r newid; caed sŵn cadarnhaol o’r llawr, a chlap (os cofiaf yn iawn). Ni wnaed unrhyw gynnig, ni bu pleidlais, ac ni buasai hynny’n angenrheidiol na phriodol, oherwydd mater i’r Orsedd yn llwyr ydoedd, ac ydyw.

Cymdeithas wirfoddol ac annibynnol yw’r Orsedd ac mae ganddi’r hawl i’w galw ei hun beth bynnag a fyn. Ai Gorsedd Cymru a sefydlwyd yn 1792? Ai yn 1792 y sefydlwyd Gorsedd Cymru? Sut bynnag y gosodir y cwestiwn, rhyw ‘ie a nage’ yw’r ateb iddo, ac ni ellir bod yn fwy pendant ar dir cyfansoddiadol. Gyda chorff statudol neu siartredig mae’n dra gwahanol, ac nid oes eglurach achosion o hynny na phrifysgolion Cymru’r awron. Er enghraifft, os mai gorau dawn deall, fe ddylai arfbais Prifysgol Bangor ddwyn y dyddiad 2007 canys dyna’r flwyddyn y daeth i fodolaeth dan ei henw a than ei siarter bresennol.

§

Gyda llaw, a sôn am newid enw. Aethom i mewn eleni i gyfarfod y Llys drwy babell Llywodraeth Cymru, a’n cael ein hunain yn ‘Cymdeithasau 2 / Societies 2’. Ai am fod y Llywodraeth yn noddi’r ddwy babell? A derbyn am y tro mai mater i’r Llywodraeth oedd ei henw ei hun, pwy a benderfynodd ar enwau’r ddwy babell? A phryd y dechreuodd yr arferiad hwn? Pwnc i’r Llys ei ystyried efallai.

§

Yn ôl at ein prif destun. Oes, mae gan gymdeithas wirfoddol bob hawl i ddewis ei henw ei hun. Ond cymered ofal mawr rhag anghofio neu ddibrisio’i hysgogiad gwreiddiol a’r cefndir y crewyd hi ynddo.

Ac o’m rhan i, croeso i’r bechgyn gael dawnsio. Ond wrth foderneiddio – os dyna’n wir ydyw – gofalwn ar boen ein bywyd beidio â dweud ein bod yn moderneiddo. Wrth gynnal defod, rhaid inni i gyd gredu am y tro ei bod hi’n hen a thraddodiadol. Os na allwn fod yn wir hynafol, byddwn yn ffug-hynafol. Dyna a welodd Iolo. Hir y parhaed Gorsedd Beirdd Ynys Prydain i gwrdd ar Alban Hefin yn wyneb haul a llygad goleuni.

I’n darllenwyr iau

13 Awst

Tynnu’ch sylw heddiw at ddau lyfr newydd a fydd o ddiddordeb i’n darllenwyr iau  – ac i rai o’u rhieni a’u teidiau a’u neiniau a’u hen-deidiau a’u hen-neiniau hefyd gobeithio.  Cyhoeddir y ddau gan Atebol Cyf.

Screenshot 2019-08-13 at 12.36.14

Stori ffantasi gan Elidir Jones yw YR HORWTH, gyda darluniau gan Huw Aaron. Dyma, fe obeithir, y gyntaf o ‘Chwedlau’r Copa Coch’, cyfres newydd am wlad nad ydyw wedi bodoli o’r blaen.  Ymhlith ‘gwerthwyr gorau’ Eisteddfod Llanrwst.  Pris £7.99 o wefan Atebol.

Screenshot 2019-08-13 at 12.37.03

Mae PEFF yn gyfieithiad gan Elidir Jones o stori boblogaidd David Walliams, FING.  Pris £7.99 o wefan Atebol.

Cysondeb

8 Awst

Ffordd o fynd yn wallgo yw disgwyl cysondeb llwyr mewn bywyd. Ond mae gennym hawl i ddisgwyl RHESYMOL gysondeb ar law llywodraeth a sefydliadau. Dwy enghraifft:

(1) Yr wythnos hon yn yr Eisteddfod, Gweinidog y Gymraeg a Chomisiynydd newydd yr Iaith, a’r miliwn yna mewn golwg, yn mynegi llawer o bryder ynghylch y cyflenwad o athrawon Cymraeg ac athrawon i ddysgu pynciau trwy’r Gymraeg. Os yw’r llywodraeth yn gwir geisio ateb i’r broblem, pob lwc iddi, a phob nerth o’i chefn. Ond does dim llawer ers pan oedd llywodraeth Cymru’n clochdar am ei chynllun uchelgeisiol i ‘roi cyfle i rai o fyfyrwyr … mwyaf disglair Cymru gael cymorth i fynychu prifysgolion gorau’r Deyrnas Unedig’ – sef, a’i aralleirio’n gynnil, eu pacio i ffwrdd i rywle heblaw Cymru. A yw hyn yn fwriad o hyd, ai ynteu un o weledigaethau disglair Huw Lewis ydoedd? Os yw’n dal yn bolisi, mae’n rhaid ei wyrdroi yn llwyr, a’r unig ffordd o wneud hynny yw ymorol y bydd hi’n talu ar ei chanfed i’n plant galluog barhau â’u haddysg yng Nghymru. Heb hynny, chwiban yn y gwyll yw’r hyn a glywsom gan y Gweinidog a’r Comisiynydd yr wythnos hon. Rhag gorfod ailadrodd, gweler fy llyfr Meddyliau Glyn Adda, tt. 26, 102, 107.

(2) Ardderchog yw clywed am lwyddiant Llyfr Glas Nebo, a chlywed bod drama ohono i’w chyflwyno yn Eisteddfod Tregaron. Erbyn hynny byddai’n dda cael cadarnhad fod y cysylltiad rhwng yr Eisteddfod a’r ‘Hen Linell Bell’, sef cwmni niwclear Horizon, wedi ei dorri’n derfynol.

Cysondeb. Llaw chwith, llaw dde.

Y Glymblaid-na-bu

2 Awst

Sylw enwog Emrys ap Iwan ar ôl etholiad ym Mwrdeistrefi Dinbych, 1895: ‘yr oedd yn dda gennyf fod Morgan wedi colli ac yn ddrwg gennyf fod Hywel wedi ennill.’

A dyna’r gynghrair-nad-oedd-yn-gynghrair-o-gwbl wedi ennill ym Mrycheiniog a Maesyfed.

Buddugoliaeth i’r galluoedd BLAENGAR? Ystyriwch:

(1) Ar ei wibdaith i’r Alban, galwodd Boris mewn dau le. (a) Bute House, lle cafodd groeso llai na gwresog, (b) angorfa Trident yn Faslane, lle cafodd fynd dan ddec ‘stemarîn’ (gair un o’m ffrindiau ers talwm, finnau’n ei siarsio mai ‘sydmarîn’ oedd y gair).

Sylwch ar (b). Sylwch ble mae calon y Sefydliad Prydeinig o hyd.

Ac yn awr, pa arweinydd plaid arall a fyddai, meddai hi heb betruso, yn barod i bwyso’r botwm niwclear? ATEB: Jo Swinson (yn union fel ei chydymgeisydd Ed Davey).

Felly dyna ichi gynghrair o alluoedd BLAENGAR. A chyda llaw, a oedd y Gwyrddion hefyd wedi meddwl am bethau fel hyn cyn camu’n ôl o’r frwydr?

Canlyniadau posibl? Ychydig o hwb (‘bowns’ fel byddan nhw’n dweud) i’r Dem. Rhydd dan eu harweinydd newydd niwclear-garol, fel eu bod yn dipyn bach mwy o ryw niwsans, efallai, yn yr Alban. A Chymru? Yn ôl rhifyddeg yr Athro Roger Awan-Scully, bydd iddynt well siawns y tro nesaf o ennill dwy sedd: Canol Caerdydd a … Cheredigion wrth gwrs!

Felly os mêts, mêts yntê.

Ond fel yr wyf wedi dweud lawer gwaith, yr hyn a fydd yn penderfynu lliw Ceredigion yw a fydd Prifysgol Aberystwyth ar agor ai peidio.

Os yw’r D.Rh. yn wir am roi rhyw rodd fach i B.C., jest i ddiolch, beth all honno fod? Fel rwyf wedi dweud o’r blaen, ymladd ym mhob man, er mwyn hollti ychydig ar y bleidlais unoliaethol.

Am y darlun ehangach? Os mai llanast fydd llywodraeth Boris, beth all ddeillio ohono? Gobeithio, gobeithio mai annibyniaeth yr Alban, ac yn sgil hynny ymadawiad y ‘stemarîn’ o lannau Clud.

Ond a fydd hi wedyn yn angori yng Nghymru? ‘Mwy na chroeso’ oedd geiriau Carwyn, fe gofiwn. A yw Adam eto wedi gofyn Y CWESTIWN i Drakeford, ai dyma bolisi Llafur Cymru o hyd? Ond gall rhai ohonoch ofyn: pa ystyr fydd i’r cwestiwn hwnnw gan blaid sydd newydd ‘gynghreirio’ â Jo Botwm Niwclear Swinson?

Ysgol Jacob

27 Gor

Dyma Jacob Rees-Mogg, wrth ddechrau arni fel Arweinydd Tŷ’r Cyffredin, wedi rhoi gwers a phregeth i seneddwyr, gweinyddwyr ac eraill ar yr iawn ddefnydd o’r iaith Saesneg.

Pwy tybed oedd y gwleidydd amlwg diwethaf i roi cyngor ar ramadeg? Efallai mai Churchill, pan atebodd ryw was sifil ifanc a oedd yn or-bryderus rhag gohirio’r arddodiad i ddiwedd y frawddeg: ‘Young man, this is the kind of nonsense up with which I will not put’.

O edrych ar restr Jacob o bethau gwaharddedig, gwelwn ei bod yn gymysgedd o bwyntiau gramadeg, pwyntiau atalnodi, pwyntiau arddull ac yn wir pwyntiau polisi. Enghraifft o’r olaf: ni fyn sôn am ‘fuddsoddi’ (invest) mewn ysgolion. Hollol iawn hefyd, o ran synnwyr.

Mae am wahardd ‘I note/understand your concerns’. Hwyrach ei bod yn bryd i ninnau Gymry roi diofryd ar ‘Dwi’n gweld o ble ’dach chi’n dŵad’, ymadrodd sy’n hoff gan Ddynion Ifainc Pwysig mewn swyddfeydd. Beth am i swyddogion a gweinyddwyr o bob math roi’r gorau i ddweud ‘yn anffodus’ wrth gyfeirio at eu penderfyniadau eu hunain? ‘Yn anffodus, allwn ni ddim caniatáu hynna.’ Pam ‘yn anffodus’, yr iâr ddŵr wirion, os mai chi sy wedi penderfynu na allwch chi ddim caniatáu …? A beth petai pawb ohonom yn cymryd y peth yn llythrennol mewn swyddfa, ystafell aros &c bob tro y dywedir ‘cymerwch sêt’?

Ym myd Jacob, yr hen ffasiwn bellach yw’r ffasiwn newydd. Mae am inni ddefnyddio’r hen fesurau – llathen, pwys &c. Llawn cystal hefyd am wn i. Ond wrth gyfeirio at Aelodau Seneddol di-deitl, rhaid imi fod yn ofalus iawn o hyn ymlaen: Hywel Williams Ysw., A.S. bob gafael.

‘Ofalus iawn’, meddwn i. Ond nid yw ‘very’ i’w ddefnyddio chwaith! Ac mae amryw o ymatebwyr y bore ’ma fel finnau’n methu gweld llawer o ddim byd o’i le ar rai geiriau yn y rhestr, heb ddangos cyd-destun o leiaf: equal, yourself, lot, got, disappointment. Fe’n dysgid ni ers talwm fod ‘due to’ yn iawn ar ôl enw – ‘due to the weather’. Ers pryd y mae hwn yn annerbyniol …? Ond wps! Gwelaf fod ‘unacceptable’ hefyd yn wrthodedig!

Yn awr, os yw Jacob o ddifri dros iawn eirio a thros urddas yr iaith Saesneg, fe ddylai ei ordd ddod i lawr yn drwm ar ddau beth arall:

(1) Yr arfer ofnadwy o gyffredin bellach o ddechrau pob brawddeg efo ‘So ..’ heb ystyr o gwbl.

(2) Yr anfadwaith, cyffredin a chynyddol eto, o ddweud ‘their’ wrth gyfeirio’n ôl at rywbeth unigol. ‘A Member of Parliament is answerable to their constituents.’ Ble mae synnwyr pobl?

Mae un ymadrodd arall y mae Arweinydd y Tŷ am ei fwrw i’r tywyllwch eithaf: ‘fit for purpose’!

Y cyfan a ddywedaf heddiw: os mai ‘fit for purpose’ yw problem fwyaf yr iaith Saesneg, gwyn ei byd. Beth pe bai ganddi ‘dydw i heb …’ ?  Beth petai pobl yn dechrau dweud ‘I haven’t not done …’?

A gyfyd rhyw Jacob rywle yng Nghymru i ddarllen y Ddeddf Derfysg yng nghlyw ein gohebwyr a’n golygyddion a chyflwynwyr S4C a dweud wrthyn nhw ‘rhowch y gorau i’r holl ddydwihebio ’ma ar boen eich bywyd’?

Yn wir, i arbed llawer o drafferth ac ailadrodd, fe allai’r Jacob Cymreig gyfeirio’n syml at lyfr bach cryno o ganllawiau hwylus i helpu pawb ym myd gweinyddiaeth, y cyfryngau ac addysg – yr olaf yn arbennig. Iawn Bob Tro yw ei enw, ac os nad yw gan eich llyfrwerthwr mae ar gael gan Ddalen Newydd Cyf. am y pris ofnadwy o resymol o wythbunt.