Dyna ni felly …

5 Gor

Dyna ni felly, P.C. am gadw draw. Rhan o gynghrair nad yw’n bod … hyd y gwyddom ni. Ynteu a oes rhyw ddealltwriaeth fach yn y cefndir? Darllenwn fod Vince Cable yn werthfawrogol iawn, a hefyd yr ymgeisydd Jane Dodds. O’r gorau, disgwyliwn glywed beth a roir yn gyfnewid …

Fel y dywedais echnos, yr help mwyaf y gall y D.Rh. ei roi i B.C. fydd sefyll ym mhobman fel ag i rannu tipyn bach ar y bleidlais unoliaethol. Lle byddai’r D.Rh. heb ymladd nid oes unrhyw fath o sicrwydd, nac yn wir debygrwydd, y byddai ei phleidleiswyr yn trosglwyddo’u cefnogaeth i B.C.: y gwrthwyneb, mwy na thebyg.

A bod Jane Dodds yn ennill, beth am iddi ddweud gair yn un o ralïau’r mudiad amlbleidiol Yes Cymru? Neu air yng nghlustiau rhai o gynghorau cymuned ei hetholaeth eang, iddynt ddilyn arweiniad Machynlleth Ryddfrydol? Rhyw bethau bach fel yna? A saif hi yn nhraddodiad goleuedig Richard Livesey? Ynteu mwy o Ryddfrydiaeth ddiweddar Ceredigion a gawn?

Cawn weld, cawn weld …

Advertisements

Unwaith eto: Brycheiniog a Maesyfed

3 Gor

Byth er pan ddechreuais gyntaf ymddiddori yng ngwleidyddiaeth Cymru – ac mae hynny flynyddoedd go faith yn ôl erbyn hyn – rwyf wedi mwydro a phendroni llawer ynghylch dau beth:

(1)  Cynrychiolaeth gyfrannol. Ers talwm roedd yn fy mhoeni fod posib i Aelod gael ei ethol dros ranbarth heb fod ganddo fwyafrif o’r rhai a fwriodd bleidlais. Nid yw’n fy mhoeni gymaint bellach. Ar ôl trosi meddyliau am lawer blwyddyn ac ochri at system weddol gymhleth y ‘bleidlais unigol drosglwyddadwy’ (STV fel y’i gelwir), tueddaf yn awr i feddwl mai hen system ‘y cyntaf i’r fei’ yw’r leiaf anfoddhaol wedi’r cyfan. A chymryd esiampl, fe ddyfeisiwyd system gyfrannol senedd yr Alban i geisio atal cynnydd yr SNP; nid yw wedi llwyddo’n ysgubol, ond mae wedi llwyddo i ryw fesur, ac mae’n ffactor negyddol yno.

(2)  Clymbleidio. Yn ystod y blynyddoedd diffaith wedi 1979 bûm yn meddwl llawer am bosibiliadau cynghreirio rhyngbleidiol yng Nghymru, fel ffordd o helaethu sylfaen y mudiad gwleidyddol cenedlaethol a symud ymlaen tuag at ryw radd o ymreolaeth. Ac yn wir, Plaid Cymru a’r Rhyddfrydwyr oedd y ddau brif chwaraewr yn fy meddwl. Cofiaf wneud rhyw syms damcaniaethol o flaen nifer o etholiadau, ond fel y deuai pob etholiad yn ei dro, dôi yn amlwg nad oedd pâr o seddau yn unman – a rhaid cael pâr, onide byddai’r cyfan yn ddiystyr – lle byddai’r rhifyddeg yn gweithio allan.  Hollol wir mai cynghrair o fath a enillodd refferendwm ’97, ond dealltwriaeth rhwng pobl o ewyllys da oedd hyn, ac nid oedd yn ganlyniad clymbleidio etholaethol.

Sut mae’n edrych heddiw? Unwaith eto, beth am isetholiad Brycheiniog a Maesyfed? Ar wefan Nation Cymru mae Jason Morgan yn dadlau’n gryf y dylai Plaid Cymru ymgeisio. Mae rhai o’r ymatebwyr yn meddwl fel arall, ac yn awgrymu – yng nghyswllt Brexit yn arbennig – nifer o seddau a allai fod yn rhan o fargen. Y D.Rh. i ymatal yn y Rhondda a Blaenau Gwent? Neu’n wir ym Môn, Arfon, Dwyfor-Meirion a Chaerfyrddin? P.C. yn ad-dalu drwy gadw draw o Faldwyn, Brycheiniog-Maesyfed, Mynwy, Canol Caerdydd, Gorllewin Abertawe, Wrecsam? Amod llwyddiant unrhyw gytundebau o’r fath fyddai trafodaeth fanwl ac ystyriol ar bolisi ymlaen llaw, a datganiad cryf ar y cyd o gytundeb mewn nifer o feysydd allweddol. Hefyd, bellach, byddai raid i’r D.Rh. ddatgan o blaid annibyniaeth i Gymru. Tebygol? Annhebygol i’r eithaf. Posibl? Prin iawn iawn. Gallaf ddychmygu cyfran go uchel o gefnogwyr P.C. – er nad pawb – yn cadw’u rhan o’r fargen, gydag arweiniad cryf gan yr arweinyddiaeth. Cefnogwyr y D.Rh. yr un modd? Na chymerwn ein camarwain gan amgylchiadau arbennig y dwthwn hwn: ydyw, am y tro, mae’r D.Rh. i’w gweld yn hel atynt eu hunain gyfran dda o’r Arhoswyr: pleidlais ar sail polisi, am unwaith yn eu hanes, a thros dro. Nid yw trwch pleidleiswyr arferol y D.Rh. yn uniaethu ag unrhyw bolisi, ac ni byddent yn derbyn cyfarwyddyd gan eu harweinwyr i gefnogi P.C. hyd yn oed pe bai cyfarwyddyd o’r fath – peth sy’n hynod annhebygol. Prydeinwyr yw’r rhan fwyaf ohonynt, a gwerth eu cyfranogiad yn y seddau a restrwyd uchod yw eu bod yn rhannu’r bleidlais unoliaethol dipyn bach. Drwy beidio ag ymladd Caerfyrddin, Arfon a Meirion-Dwyfor (seddau San Steffan yn awr), gallent fod yn gyfrwng i suddo P.C. yn y tair; a thrwy ymatal ym Môn gallent helpu gwthio P.C. hyd yn oed ymhellach i lawr.

Mae Jason Morgan yn iawn. Rhaid edrych tu hwnt i ddadleuon Brexit. Cofiwch yr hyn a ddywedais echnos am y botwm niwclear. Pe gallai P.C. , drwy ymladd yr isetholiad hwn, sbwylio parti’r D.Rh., dyna fyddai dial am driciau mwnci a chastiau mul Ceredigion, a dyna fyddai ei chyfraniad mwyaf adeiladol yn y sefyllfa sydd ohoni.

Brycheiniog a Maesyfed: ateb i’r cwestiwn

1 Gor

Digon o ferw yn y byd eto heno, a barnu wrth Newyddion Sianel 4 gynnau.  Protestiadau mawr Hong Cong. Cynlluniau niwclear Iran. Gwrthdrawiadau yn y Swdán. Ymgyrchoedd Johnson a Hunt ar gefndir holl lanast llywodraeth Prydain …

Ond y peth mwyaf sobreiddiol o’r cwbl, y ddau ymgeisydd am arweinyddiaeth y Democratiaid Rhyddfrydol yn cael eu holi gan Cathy Newman. I gloi’r cyfweliad, pedwar neu bump o gwestiynau byrion, ateb ‘byddwn’ neu ‘na fyddwn’. A’r pwysicaf o ddigon o’r rhain: ‘Fyddech chi’n chi’n pwyso’r botwm niwclear?’ Jo Swinson: ‘Byddwn’. Ed Davey: ‘Byddwn’.

Ni holodd Cathy ymhellach, i fomio pwy, ac ym mha sefyllfa? Fe ddywedwyd digon, mae’n debyg, i’n sicrhau y byddai’r ddau ymgeisydd yn bobl ddiogel a chymwys i fod â rhan yn llywodraeth Prydain Fawr.

***

Daw hyn â ni at isetholiad Brycheiniog a Maesyfed, ac i’r hen G.A. o leiaf mae wedi symud ymaith ansicrwydd a fu yn ei feddwl byth er pan gyhoeddwyd fod etholiad i fod.

Hyd yma nid oes ymgeisydd yn y maes gan Blaid Cymru, nac yn wir y Blaid Werdd na Change UK. Mor ddiweddar ag wythnos yn ôl (24 Ebrill) yr oedd Plaid Cymru’n mwmian ei bod hi mewn trafodaeth ‘â phleidiau eraill sy’n cefnogi’r Undeb Ewropeaidd’. Gwadai’r Blaid Werdd ei bod hi ei hun mewn unrhyw drafodaeth o’r fath.

Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol yw’r ceffyl ‘Ewropeaidd’ amlwg yn y ras hon, gyda rhai o’r sylwebyddion yn ffansïo’i siawns, rhwng bod y Ceidwadwr Chris Davies wedi baeddu tipyn ar ei gopi, a’r posibilrwydd y gallai’r Ceidwadwyr a Phlaid Brexit dorri gyddfau ei gilydd.

Ystyr ymarferol cynghreirio â ‘phleidiau pro-Ewropeaidd eraill’, felly, fyddai i B.C. beidio ag ymladd, a gadael i’w chefnogwyr fotio i’r D.Rh. petaent yn dewis. Byddai yma ragdybio fod Pleidwyr yr etholaeth yn wrth-Frecsitwyr; digon posib eu bod, neu fod mwyafrif ohonynt.

Faint y gallai P.C. ei gyfrannu fel rhan o’r strategaeth hon? Dyma’i phleidlais y tri thro diwethaf: 989 (2010), 1767 (2015), 1299 (2017). Tila, a thila iawn. Ond digon i droi’r fantol mewn cystadleuaeth glos.

Beth a gâi P.C. yn gyfnewid? Oherwydd os cynghrair, mae’n rhaid cael cyfnewid, quid pro quo, fel y dywedir. Ym mha etholaeth y byddai’r D.Rh. yn tynnu’n ôl gan ddweud wrth ei chefnogwyr am gefnogi P.C.? Ni allaf feddwl am yr un.

Ac ym Mrycheiniog a Maesyfed, beth fyddai orau gan y D.Rh., ennill ar eu liwt eu hunain ynteu ennill fel cynrychiolydd clymblaid, a honno’n cynnwys P.C.? Y cyntaf yn bendifaddau.

O beidio ag ymladd, yr unig fantais i B.C. fyddai medru cuddio’i gwendid traddodiadol am y tro, ar yr esgus o fod yn ‘Ewropeaidd’. Yn wir bûm bron â meddwl mai’r dacteg dymor-byr dila hon fyddai’r dewis gorau iddi yn yr amgylchiadau.

Ond mae’r cyfweliad teledu heno wedi ateb y cwestiwn, i un edrychwr beth bynnag. Gwyddem ers trigain mlynedd mai plaid pwyso’r botwm yw’r Torïaid. Cadw’r arf niwclear yw polisi Llafur, ac nid yw Corbyn eto wedi llwyddo i’w newid. Ac angori Trident yng Nghymru yw polisi Llafur Cymru, hyd y gwyddom. Dros y blynyddoedd fe’n harweiniwyd i ryw ddisgwyl mwy o bwyll ac ystyriaeth gan y Rhyddfrydwyr, er deall mai amwys ydynt ar bob cwestiwn. Yn ôl y ddau ymgeisydd heno, ofer inni ddisgwyl hynny mwyach. Credwch fi, ddarllenwyr y blog, mae eu hatebion unfryd hwy ill dau yn fwy difrifol nag unrhyw beth a ddywedir rhwng Boris a Hunt.

Dylai Plaid Cymru osod ymgeisydd, cael ei chyfran druenus arferol ond gan obeithio y byddai hynny’n ddigon i amddifadu’r D.Rh. o’r wobr. Os yw P.C. yn wneud rhywbeth da yn yr amgylchiad hwn, dyma a fydd, ac mae ganddi bedwar diwrnod i benderfynu ei wneud.

Rhybudd Ruth

28 Meh

Dyna ni, mae gan Frigâd y Gwalltiau Gleision a llymeitwyr y clybiau Ceidwadol ryw dair wythnos eto i wneud eu dewis. ‘Etholaeth gyfyng’, fe glywyd dweud, ond fel yr wyf wedi sôn o’r blaen dyma’r etholaeth helaethaf o ddigon, hyd yma, ar gyfer dewis prif weinidog Torïaidd. Does dim llawer er pan wneid y dewis gan etholaeth o un, sef y brenin neu’r frenhines ar gyngor yr arweinydd a fyddai’n ymadael, ynghyd efallai â chymeradwyaeth rhyw gylch bychan bach na wyddai neb yn iawn pwy oedd yn cael perthyn iddo – ‘the magic circle’ fel y’i gelwid. Gan y rhain y dewiswyd Syr Alec Douglas Home i olynu MacMillan yn 1963 pan nad oedd ef hyd yn oed yn Aelod Seneddol; bu raid i’r Arglwydd Home, fel Arglwydd Hailsham tua’r un adeg, benderfynu’n sydyn mai fel aelod o Dŷ’r Cyffredin y gallai orau wasanaethu’r wlad!

Y dewis bellach gerbron y ffyddloniaid Ceidwadol? Un ai grinc annifyr neu lembo gwirion. Ond heddiw ar dudalen flaen y papur newydd i, dyma rybudd difrif iddynt gan arweinydd Torïaid yr Alban. ‘Davidson: UK could break up under Johnson’. A dyfynnir Ruth: ‘I want to see him make assurances that it’s not Brexit do or die, it’s the Union do or die.’

A fydd y pleidleiswyr yn gwrando? Na fyddant, os cywir arolwg gan YouGov o blith aelodau’r blaid Geidwadol ar 18 Mehefin.

Yn gofidio os na ddaw Brexit: 68.5%.

Yn gofidio os bydd yr Alban yn ymadael: 31.5%.

Ac yn ôl yr un arolwg, 59% o’r un bobl a fyddai’n poeni pe bai Gogledd Iwerddon yn mynd, dim ond i ni gael y Brexit.

Beth sydd y tu ôl i hyn? Awydd i weld Inglandanwêls mewn perthynas newydd ddedwydd ag Alban annibynnol ac Iwerddon unedig? ‘Go brin’, dywed yr hen sinig yn fy nghlust. Yn hytrach, methu ag amgyffred eto, methu cael eu pennau rownd y syniad, nad ‘Britain’ fydd ‘England’ o’r dydd y bydd yr Alban yn mynd i’w ffordd ei hun.

A dod yn ôl at rybudd Ruth, Bojo amdani felly! Ond hyd yn oed os mai hynny a fydd, hyd yn oed wedyn, a fydd yr Albanwyr yn cydio yn eu cyfle? Gwyddom am eu tuedd i nogio wrth y glwyd … ond tebyg mai gwell i ni Gymry, pobl na welsant mo’r glwyd erioed, yw peidio ag edliw hynny.

Os bydd llanast y dyddiau hyn yn gorfodi etholiad cyffredinol, a’r SNP yn gwneud yn dda iawn, fe ddylai fynd amdani. Nid ‘Indyref 2′ ond Datganiad Annibyniaeth. Mae llawer o ymatebwyr y blogiau Albanaidd yn annog hyn. Ac fel yr wyf wedi dweud droeon o’r blaen, gadewch i’r ochr arall weiddi am refferendwm.

Pwy gawn ni ?

28 Mai

Yn gyfansoddiadol, gall y Frenhines wahodd unrhyw aelod o Dŷ’r Cyffredin neu o Dŷ’r Arglwyddi i ffurfio llywodraeth. Hwyrach yr hoffech chi, ddarllenwyr y blog, gynnig ambell enw iddi.

Ar y llaw arall, mae confensiwn wedi rheoli’r dewisiadau drwy’r blynyddoedd, ac mae gwahaniaeth rhwng (a) dewis prif weinidog hanner ffordd drwy dymor seneddol a (b) dewis arweinydd gwrthblaid.

O ran (a) fe ddywedir mai olynydd Theresa fydd y prif weinidog cyntaf i’w ddewis drwy bleidlais gyffredinol aelodau taledig ei blaid. Edward Heath yn 1965 oedd y cyntaf i’w ddewis drwy bleidlais Aelodau Torïaidd Tŷ’r Cyffredin; drwy ddewisiad yr un rhai y disodlwyd ef gan Thatcher, ac y gwthiwyd hithau allan yn y man. Beth oedd y drefn cyn hynny? Gallai fod angen arweinydd newydd ganol tymor ac ar frys oherwydd (i) afiechyd difrifol neu farwolaeth (Campbell-Bannerman, Bonar Law); (ii) penderfyniad i ymddeol (Baldwin, Churchill, Macmillan, Wilson, Blair, Cameron); (iii) disodli neu fethiant neu bwysau i fynd (Asquith, Chamberlain, Eden, Heath, Thatcher). Tan y 1960au o leiaf, fe ddôi enw’r olynydd allan o’r ‘Cylch Hud’, na wyddai neb yn iawn pwy oedd ei aelodau na sut i gael perthyn iddo, dim ond ei fod yn cynrychioli’r Sefydliad mewn rhyw ffordd; ac fe gyflwynid yr enw, rywfodd neu’i gilydd, i’r brenin neu’r frenhines. Fel hyn y penodwyd Balfour, Asquith, Lloyd George, Baldwin, Chamberlain, Churchill, Eden, Macmillan, Home.

O ran (b), dewis arweinydd gwrthblaid, ag arweinwyr Llafur y mae a wnelom yn bennaf. Corbyn yw’r cyntaf i’w benodi drwy bleidlais gyffredinol aelodau’r blaid, ac fel y gwyddom fe bair hyn anesmwythyd mawr i’r Blaid Lafur Seneddol ac i drwch ei phleidleiswyr. Hyd at hynny fe ddewisid yr arweinydd drwy ryw gonsensws o Aelodau Seneddol y blaid a’i Phwyllgor Gwaith Cenedlaethol. Yn wir mae rhyw stori’n gwrthod marw fod Attlee wedi ei ddewis yn 1935 oddi fewn i Transport House gan gyfrinfa o frawdoliaeth arbennig a nodweddid gan ryw anwastadrwydd bach coes trywsus; dywedir iddo drechu Arthur Greenwood (yntau’n un o’r Brodyr) a Herbert Morrison (nad oedd).

Dywed rhai heddiw fod 124,000 aelod taledig y blaid Geidwadol yn etholaeth rhy gul i gael dewis prif weinidog Prydain. Ond ystyriwch yr etholaeth mewn blynyddoedd a fu: llond llaw o’r Brodyr; neu etholaeth o un, sef y brenin neu’r frenhines.

A fydd dewis y 124,000 yn ddoethach na’r dewisiadau o’r blaen, dyn a ŵyr. Dewisiad darllenwyr y Mail a’r Express fydd hwn. Byddid yn disgwyl iddynt ddewis y clown gwirionaf, a dyna’r argoel medd y bwcis heddiw. Ond rai troeon yn y gorffennol colli a wnaeth y ceffyl blaen ymhlith y Torïaid (Butler ddwy waith, a Heseltine).

Pa un bynnag, y peth mawr dros yr wythnosau a’r misoedd nesaf yw bod y rhain yn gwneud y llanast mwyaf posibl a bod cenedlaetholwyr yr Alban yn gallu troi hynny’n gyfle. Hynny fydd ein gwaredigaeth.

Y bore wedyn

27 Mai

Dau sylw brysiog.

(1) Rhan o ddoethineb traddodiadol gwleidyddiaeth yw fod rhaid ‘meithrin yr etholaeth’. Mabwysiadu ymgeisydd mewn da bryd, hwnnw neu honno’n rhywun gweithgar, ymroddedig, gorau oll os yw’n adnabyddus (lleol os oes modd). Trefnu’n drylwyr. Dod i adnabod pobl. Eu helpu. Eu gwasanaethu. Gweithio’n galed ar faterion lleol. Meithrin amynedd lle mae pethau’n anodd. Dal i gredu. Cynnydd graddol ond sicr …

Ddoe dyma inni etholiad a enillwyd yn ysgubol drwy hyd a lled Cymru a Lloegr gan blaid nad oedd yn bod ddeufis yn ôl, gan ymgeiswyr nad oedd neb wedi clywed amdanynt tan ddoe ac y mae eu henwau (ac eithrio un neu ddau) yn gwbl anghofiedig y bore ’ma gan y rhai a bleidleisiodd iddynt. Un gair. Un peth. Prydeindod.

Ond dyma ichi beth arall sydd wedi gwrthbrofi’r doethineb traddodiadol a grynhoais uchod. Yng Ngwynedd a Môn roedd Plaid Cymru wedi gweithio mor galed ar drio colli. Mynd ati i dramgwyddo’i ffyddloniaid ei hun mewn rhai pethau, tramgwyddo trwch yr etholwyr mewn pethau eraill: cefnogi tai diangen, cefnogi Wylfa B yn groes i’w pholisi ei hun, cefnogi’r Ysgol Ddrôns, gwagio’r biniau bob tair wythnos, cau ysgolion. Ac yn y diwedd, top y pôl ! Methiant !

(2) Ond o gwr arall y wlad, stori wahanol. Yng Nghaerdydd, trydydd da iawn, o fewn dim i ennill, a’i phleidlais orau mewn unrhyw sir yng Nghymru ! Canlyniad syfrdanol, a thybed a yw’n ddyledus mewn unrhyw ffordd i weithgarwch Aelod Cynulliad sydd ar hyn o bryd wedi ei dorri allan o’r seiat? Unrhyw sylw gan arweinyddiaeth y Blaid ?

Yr ‘adolygiad’ eto

18 Mai

‘Nac ateb yr ynfyd yn ôl ei ynfydrwydd,’ rhybuddir ni yn llyfr y Diarhebion.

Ond mae’r ‘adolygiad’ (blog echnos) yn gwrthod mynd o fy meddwl, gan ei bwysiced i efrydwyr ein llên.

Yn y pedwar darn bach a ddyfynnais, mae o leiaf bump o FFEITHIAU HOLLOL NEWYDD am hanes llenyddiaeth Gymraeg. Ai yn yr ‘adolygiad’ y ceir hwy gyntaf, ynteu yn y llyfr a ‘adolygir’, ni allaf ddweud nes darllen y llyfr – ‘superbly researched’, fe’n sicrheir. Ond rhaid yw gofyn cwestiwn, a’i ofyn yn ddifrifol: John Morris-Jones, Ifor Williams, W.J. Gruffydd, Thomas Parry, G.J. Williams – ble roeddech chi na ddatgelasoch inni’r wybodaeth y mae’r ‘adolygydd’ hwn yn ei harlwyo mor hael? Sut na roesoch fys ar DDIM UN o’r pum ffaith?

A cherydd i haneswyr mwy diweddar hefyd. Pam nad ydych eto wedi trafod arwyddocâd Richard Burton a Stanley Baker mewn llenyddiaeth Gymraeg ac iddi? Dowch o’na’r pwdrod !