Clown, Brown a Brexit

12 Maw

Ddoe wrth gael fy mhaned pnawn digwyddais weld darn o hen ffilm nad oeddwn wedi ei gweld ers blwyddyn ei hymddangosiad, 1951, ac a gododd dipyn o arswyd arnaf ar y pryd. (Do, mi es ati’n ddeddfol wedyn i ddarllen y llyfr. ‘You’ve seen the film. Now read the book!’) Tom Brown’s Schooldays oedd hi, gyda John Howard Davies a Robert Newton – yr ail yn cerdded ar ddwy droed unwaith eto, a’i acen yn dra gwahanol i’r hyn a fuasai ychydig ynghynt, yn Treasure Island addasedig ond anfarwol Walt Disney.

Cofiaf ymateb fy rhieni. Fy nhad am waldio Flashman. Fy mam yn dweud wrth gyfaill imi, ychydig yn hŷn ac yn yr ysgol uwchradd ers tro: ‘Doeddan nhw’n ofnadwy ers talwm yn yr hen ysgolion mawr ’na?’ ‘Oeddan,’ meddai fy ffrind yn fyfyriol. ‘Cofiwch chi, ma’ hi’n ddigon drwg tua Ben Groes ’cw o hyd.’ A’r cysur hwnnw yn fy nghof, es innau gyda’m cenhedlaeth i Ysgol Dyffryn Nantlle y flwyddyn wedyn.

Dyddiau ysgol? I fyny ac i lawr fel yn hanes pawb ohonom, rwy’n amau. Weithiau ffordd yma ac weithiau ffordd draw. Ambell fore hyfryd yn dilyn stormus ddu brynhawn, ac fel arall. Ond yn gyffredinol, llawer mwy o gamp nag o remp, yng nghof un disgybl beth bynnag, a’r gwerthfawrogiad o ddysg, cefnogaeth a chyfeillgarwch yn gwrthbwyso unrhyw atgofion eraill. O leiaf, fe allwn ddweud hyn am yr hen ‘Ben Groes ’cw’: nid adeiladwyd yno system wallgo er mwyn magu rhywogaeth o glowns i weinyddu gwlad ac ymerodraeth. (Hwyrach yr hoffech ddarllen y stori ‘Y Llyfrau Gwyrddion’ yn fy nghyfrol O’r India Bell a Storïau Eraill.)

A dyma Lywodraeth y Clowns yn cyflym nesáu at ryw uchafbwynt. At drobwynt? At ddiweddglo? Wn i ddim, mwy nag y gŵyr pynditiaid y cyfryngau ar eu cyffes eu hunain bob nos!

I gael ffordd ymwared, a chipio buddugoliaeth o’r llanast hwn, dibynnwn yn llwyr ar yr Alban.

Cymru druan? Allan o’r cyfri.

Advertisements

I’r gad, Inglandanwêls !

8 Maw

Welais i mo’r rhaglen neithiwr ar ITV, ond dyma hysbysiad y Radio Times:

Can We Defend Ourselves? Tonight

With the Government recently announcing ambitious plans to make sure that Britain maintains its status as a world military leader, Tom Bradby explores whether our armed forces really are ready for combat should global tensions escalate at what is an increasingly volatile time. As the nature of modern warfare continues to evolve and recruitment and funding issues are a subject of growing dispute, how prepared are we to fight?’

Na phoenwch. Hollol barod. Rhaid mai dyna’r ateb.

Oherwydd ar 10 Chwefror fe gyhoeddodd Gavin Williamson, Ysgrifennydd Amddiffyn Prydain Fawr, y bydd ein hawyrenlong newydd, HMS Queen Elizabeth (£3.2 biliwn), yn hwylio i foroedd Tsieina gynted ag y bydd hi’n barod – sef ymhen rhyw ddwy flynedd – i ddangos i bobl yr ochrau hynny nad teigar papur yw Prydain. Does dim awyrennau i fynd arni, ond peidiwch â phoeni, cawn fenthyg rhai gan Trump. Siŵr y bydd hi’n iawn.

Clywaf y gwangalon yn gofyn ‘Ydi hyn yn ddoeth, dwedwch, a Phrydain ôl-Brecsit yn mynd i fasnachu ledled y ddaear, ac yn enwedig gyda gwledydd poblog Asia?’ Ond rhaid bod Gavin wedi ystyried hyn cyn gwneud ei ddatganiad. Ac nid oedd wedi anghofio’r Brecsit, oherwydd fe ddywedodd yr un pryd:

‘Brexit has brought us to a great moment in our history, a moment when we must strengthen our global presence, enhance our lethality, and increase our mass.’ Edrych eto: na,, nid ‘mess’, ond ‘mass’. Ac, ie, ‘lethality’ oedd y gair. Anfarwol yntê!

Ond howld am funud. Pwy fydd biau’r llong? Pwy fydd ddim yn deigar papur? Pwy fydd yn ‘lethal’? Prydain Fawr? Nage bobol.

Meddyliwch. Beth os bydd yr Alban wedi mynd, oherwydd y Brecsit? Beth os bydd Iwerddon wedi uno, am yr un rheswm? Fydd dim Prydain Fawr. Pwy fydd ar ôl?

Inglandanwêls.

Inglandanwêls fydd y ‘world military leader’. Inglandanwêls fydd biau’r llong awyrennau heb awyrennau. Wêls fydd yn cartrefu Trident … onibai fod polisi Llafur Cymru wedi newid.* A bydd Meirionnydd yn darparu ar gyfer yr ‘haid o dronsiau’ (swarm drones) y mae Mr. Williamson hefyd yn eu haddo. (Diolch, Gyngor Gwynedd.)

Ond mae ambell beth yn peri pryder o hyd. Sut i dalu am y cyfan, ac olew’r Alban wedi mynd? Chwedl yr hen ymadrodd cefn gwlad, ‘torri cwys yn nes at y clawdd, hogia bach’. A beth am gau ambell Ganolfan Iaith?

Pryder mwy sylfaenol eto. ‘How prepared are we to fight?’ Ie, ond yn erbyn pwy cawn ni gwffio? Yn y byd newydd wedi Brecsit, pwy fydd yn ffansïo ffeit yn erbyn Inglandanwêls?

Syniad! Beth am i ni, Inglandanwêls, ymosod ar Sgotland, i drio cael yr olew yna’n ôl? Pwy a’n harwain? Dowch o’na, Rob Brydon, Sam Warburton, Syr Gareth Edwards, – hoelion wyth ‘Let’s Stay Together’ ers talwm.

I’r gad ! I’r gad !
* Ydi Adam wedi gofyn Y CWESTIWN i Drakeford eto?

Colli Paul Flynn

19 Chw

Yn fy nghyfrol Meddyliau Glyn Adda, t. 167-8 neu ar y blog hwn 30 Ionawr 2017, fe welwch ychydig benillion a wnes ar wleidyddiaeth Cymru. Bu tipyn o newid oddi ar hynny, ac nid er gwell. Ond fe saif pob gair a ddywedais am Paul Flynn:

Gwleidydd gorau Cymru heddiw
A thrwy’r Senedd oll o’r bron …

Coffa da iawn amdano. A chofiwch ddarllen ei hunangofiant, Baglu ’Mlaen.

Cwestiwn yn y Nant

17 Chw

‘Any Questions?’ o’r Nant! Syniad rhyfedd ac ofnadwy! Gallwn glywed yr hen Hengist yn siarsio’r hen Wrtheyrn: ‘Reit, fi sy’n dewis y panel a’r gynulleidfa. Gei di ddewis un Cymro i esgus ei gyfiawnhau ei hun yn ffau llewod, ond dim mwy cofia! Fy siou i ydi hon. Dallta di hynny neu mi fydd dy groen di ar y pared!’ ‘Iawn mistar.’ Gan hynny doeddwn i ddim am wrando ar y rhaglen. Ond mi glywais ambell ddarn wrth daro i mewn ac allan. Doedd hi ddim mor ddrwg.

Yn lle’r ‘cwestiwn olaf gwirion’ arferol (y Prins, y Panda, y gêm rygbi a ‘be rowch chi’n bresant pen-blwydd i hwn-a-hwn …?’) cafwyd cwestiwn gan Phil Lovell, yn Gymraeg i ddechrau ac yna’i gyfieithu i’r Saesneg: ‘Pam mae cymaint o bobl ddeallus ym Mhrydain mor anwybodus, a hyd yn oed yn hiliol, yn eu hagwedd at y Gymraeg a’r diwylliant Cymraeg?’

Nid atebwyd y cwestiwn gan NEB o’r panelwyr.

Ond dywedodd Kenneth Clarke AS un peth gwerth ei nodi. Heb ddigwydd siarad â neb gwrth-Gymreig ers blynyddoedd, yr un grŵp o bobl sy’n aros yn ei gof fel gwrth-Gymreigwyr pybyr yw hen wleidyddion Llafur De Cymru. Rhag cael ei baeddu â’r un brwsh, prysurodd Carolyn Harris (AS Dwyrain Abertawe) i ddweud mor falch ydyw fod ei hŵyr yn rhugl yn yr iaith.

Digon teg. Ond beth am y cwestiwn? Sef, a’i grynhoi: ‘Pam mae deallusion Seisnig yn wrth-Gymreig?’ I ddechrau ei ateb, gallwn edrych ar weithiau’r cynharaf ohonynt y gwyddom amdano, sef yr hanesydd Beda, a oedd yn sgrifennu ddechrau’r wythfed ganrif – ‘The Venerable Bede’, neu ‘Beda Ddoeth’ fel y dywedai’r hen Gymry’n faddeugar. Ie, dyn dysgedig, goleuedig hefyd ar y rhan fwyaf o bethau; ond dyn ag yr oedd unrhyw gyfeiriad at y Brythoniaid yn ei yrru’n benwan. Nid y gwahaniaeth iaith oedd yn ei boeni, er bod y Gymraeg wedi ymffurfio ers dros ganrif ac eisoes yn gyfrwng llenyddol pan sgrifennai ef. Pethau o fyd crefydd oedd yn ei gythruddo’n bennaf, sef dull y Brythoniaid o bennu dyddiad y Pasg, a hefyd eu steil gwallt mynaich. Dyma ddau arwydd nad oedd y Brythoniaid fel pobl eraill; doedden nhw yn normal; roedden nhw’n gwneud y lle’n flêr. Dan y cyfan mae rhyw islais o anesmwythyd fod y bobl wahanol hyn yn bresennol yn Ynys Brydain o gwbl.

Y tu ôl i waith Beda, ac yn ysgogiad iddo mae’n bur bosibl, mae gwaith arall. Dyma ‘Ddogfen Gildas’ fel y gwelwch ei galw mewn cyfrol sydd i’w chyhoeddi eleni yng nghyfres ‘Cyfrolau Cenedl’. Llythyr Gildas a Dinistr Prydain fydd teitl cyfieithiad a golygiad newydd Iestyn Daniel, hyn yn ein gwahodd i ystyried yn fanwl iawn ai gwaith un awdur ynteu dau sydd yma. Byddwch yn barod i ddilyn yn ofalus, linell am linell a gair am air, y dadleuon ynghylch y cwestiwn hwn. Fe welwch y bydd gan y golygydd ei gasgliadau ei hun. (A rhag bod unrhyw amheuaeth ynghylch unrhyw ddehongliad, fe gewch y testun Lladin hefyd wyneb yn wyneb â’r cyfieithiad Cymraeg bob cam.)

Mewn rhan o ‘Ddogfen Gildas’ – ie, wrth ystyried popeth, diogelach dweud ‘rhan’ – fe gawn ddarlun o bobl a elwir ‘Britanni’, fel rhyw bobl anfoddhaol, annheilwng, collwrs ac yn haeddu colli, pobl heb fawr o ddyfodol iddynt hyd y gellir gweld. Pwy yn union a greodd y darlun hwn, beth oedd ei gefndir a beth yn union oedd yn ei gymell, y mae’n anodd iawn dweud: darllenwch ac ystyriwch y drafodaeth. Ond rywsut, a thrwy’r canrifoedd, fe gredodd ac fe dderbyniodd y Cymry mai hwy yw disgynyddion y ‘Britanni’, gan etifeddu’r teimlad o israddoldeb. Yng ngolwg awdur gwreiddiol y darlun, ddim mwy nag yng ngolwg Beda, nid mater o iaith oedd hyn: ond yn y man fe ddaeth y Gymraeg yn arwyddnod, yn fathodyn aelodaeth o’r grŵp israddol, fel bod gwybodaeth ohoni yn diddymu pob cymhwyster arall a all fod gennych. Fel yna y mae’n gweithio, hyd y gwêl yr hen G.A.; ond ni ddaeth neb o banelwyr y Nant yn agos at ei weld.

Cymhlethdod israddoleb y Cymry: mae’n ddyfnach na gwrth-Gymreigrwydd etifeddion Beda, ac yn fwy difäol.

Beth yw’r ateb iddo? Testun at eto.

Dadmer Fluffy

11 Chw

Ysgrifennodd T.H. Parry-Williams yn ei gyfrol O’r Pedwar Gwynt (1944):

‘Gŵyr pawb hefyd nad oes dim mor drychinebus o ddigrif â chath wedi rhewi. Y mae cath wedi rhewi yn dal yn gath o hyd; ac nid rhyfedd, felly, i’r bachgen bach, wedi dod o hyd i gath wedi rhewi, a’i chario i’r tŷ, ddweud wrth ei dad fod rhywun wedi taflu ymaith gath reit dda.  Cath wedi rhewi – y mae’n rhaid coelio wrth edrych arni y bydd hi’n sicr o fewian eto wedi iddi ddadmer.’

Ac yn wir dyna a ddigwyddodd i Fluffy, cath o dalaith Montana, UDA, yn ôl y gwefannau newyddion!

Ychydig o hyn a’r llall

8 Chw

(1) Galwad gan un o’n Haelodau Cynulliad am ‘gofeb barhaol’ i Dryweryn. Mae gennym un. Y Llyn.  (Hwyrach yr hoffai rhai ohonoch ddarllen fy hen stori ‘Dyddiau Olaf Derlwyn’ yn fy nghyfrol Camu’n Ôl a Storïau Eraill, t. 290.)

(2) Y llywodraeth yn dechrau holi pa ardaloedd yng Nghymru hoffai fod yn gladdfeydd gwastraff niwclear eithriadol beryglus. Y lle gorau, canol Sir Fôn, yn union o dan swyddfa’r Cyngor.

(3) Un o benawdau GOLWG 360: ‘Brains am chwarae miwsig iaith Gymraeg yn eu tafarnau’. Pam ‘iaith’? Pam nad ‘miwsig Cymraeg’? Beryg bod yma … gyfieithu slafaidd ? Beth bynnag am hynny, a rhwng y tafarnau a’u pethau, rhywbeth a fu ar fy meddwl ers tro yw y dylai’r archfarchnadoedd chwarae caneuon Cymraeg, pop, gwerin &c &c, ac nid ar ryw ‘Ddiwrnod Miwsig Cymraeg’ yn unig. A allai ambell Fenter Iaith ollwng yr awgrym? Adeg y Nadolig er enghraifft, byddai’n ardderchog pe bai’r siopwyr oll yn cael clywed ‘Carol y Blwch’, ‘O Deued Pob Cristion’ ac ‘Ar Gyfer Heddiw’r Bore’ yn lle rhyw ‘Jingle Bells’ dragwyddol.

(4) Owen Smith yn bygwth gadael Llafur os bydd Corbyn yn cefnogi Brexit y Ceidwadwyr mewn unrhyw fodd. Y cwestiwn yw: a mynd i ble? Beth am ymuno â Phlaid Cymru, sy’n llwyr wrth-Frexit? Dyna fyddai’n hwyl !

(5) Andros o randibŵ ar Wings Over Scotland bore ’ma yn dilyn ‘Question Time’ o Motherwell neithiwr. Edrych ymlaen at weld ymateb fel hyn yng Nghymru yn dilyn rhifyn cyffrous arall o ‘Pawb â’i Farn’ !!

Arysgrif bwysig arall

28 Ion

Ychydig gamau oddi wrth dragwyddol ymrwymiad Dave a Shirl ar lan Menai yng Nghaernarfon, mae arysgrif hanesyddol arall sydd o ddiddordeb mawr i arbenigwyr.

032

Yn ôl un ysgol o feddwl, yn ‘Max’ cawn y prawf terfynol i Maxen Wledig fod yng Nghaernarfon cyn ymadael yn y flwyddyn tri chant wyth tri a’n gadael yn genedl gyfan.  Rydym wedi arfer meddwl mai Elen oedd fodan Max, ond atolwg pwy oedd D.D. ?  Mae barn ysgolheigion yn rhanedig iawn rhwng Doris Day a Diana Dors.

Taera eraill mai enw merch yw Max (Maxine, mae’n debyg), ac mai D.O. yw’r llythrennau eraill.  Daniel Owen?  Donny Osmond?  Parhau y mae’r dyfalu, ac mae ysgolheigion mawr ym Mangor a Rhydychen yn gweithio ar y broblem.