Ffordd ryfedd o’i roi

16 Medi

Darllen ar BBC Cymru Fyw y bore ’ma: ‘… dywedodd arweinydd Cyngor Môn, Llinos Medi, bod y penderfyniad yn “newydd siomedig” … ond cafodd ei groesawu gan grŵp gwrth-niwclear Pobol Atal Wylfa B …’. Fel yna hefyd Penawdau’r Newyddion am 9.00.

Yr OND CAFODD sy’n fy nharo i’n od. Onid A CHAFODD ddylai fod?

Rhag ailadrodd ar fore’r cyhoeddiad arwyddocaol a chwbl dderbyniol hwn, rwyf yn eich cyfeirio at nifer o hen flogiadau y dowch o hyd iddynt yn ddigon rhwydd yn yr archif; rhai ohonynt hefyd yn y gyfrol Meddyliau Glyn Adda.

3 Chwefror 2013 – Ynys Ynni

5 Chwefror 2014 – Hitachi heddiw …?

3 Mai 2015 – Ewch am y pecyn cyfan

26 Mawrth 2017 – Y ddamnedigaeth

5 Ebrill 2017 – Neges ddifrifol i ymgeiswyr

20 Ebrill 2017 – A oes yna ugain …?

27 Ebrill 2017 – Y Mater Mawr eto

§

Wedi’r cyhoeddiad, mae nifer o bethau i’w setlo er mwyn cau pen y mwdwl:

● Disgwyliwn gyhoeddiad gan y blaid wrth-niwclear, Plaid Cymru, yn croesawu’r newydd yn llawen a diamod.

● Beth am yr holl dir lle bu tyrchio a thryfalu ar gyfer yr atomfa nad-yw? Beth yw’r cynlluniau i’w droi yn ôl yn dir amaethyddol? Pwy a’i pryn?

● Beth yw hanes y maes parcio mawr tua Chaernarfon ar gyfer yr wyth mil o weithwyr ychwanegol?

● Fe “enillwyd” (dyfynodau trwm iawn) brwydr y peilonau pan gytunwyd i wario ffortiwn anferth ar gladdu’r linellau trydan dan y tir a than y Fenai dlos. Bellach gall y gwifrau a’r peilonau ddiflannu’n sydyn ac am ffracsiwn fechan fach o’r arian y bwriedid ei wario. Oes cwsmer i lwyth o haearn sgrap?

● PWYSICAF OLL. Fel y soniais yn rhai o’r hen flogiadau, mewn gwrandawiadau cyhoeddus ar y mater fe wnaed cyhoeddiad ‘o dop ei phen’, fel y dywedir, gan un o swyddogion cynllunio Gwynedd y byddid yn newid y polisi iaith, h.y. ei lacio neu ei ystwytho neu ei lastwreiddio, i wneud pethau’n haws i gwmni Horizon. YN AWR. (1) A gafodd y newid hwn ei gymeradwyo o gwbl gan y Cyngor cyfan, neu gan y pwyllgorau perthnasol? (2) Os do, a gawn ni sicrwydd yr eir yn ôl at y polisi gwreiddiol? Dylai rhai o’r mudiadau iaith yn awr bwyso am y sicrwydd hwn.

Dyna ni felly. Dim mwy o fwgiau te Horizon i gyrff a mudiadau diniwed. A, gobeithio, dim mwy o’r Hen Linell Bell hyd faes yr Eisteddfod Genedlaethol, ac enwi corff arall a wnaeth dipyn o ffŵl ohono’i hun.

Plant Gwener

14 Medi

Bywyd ar y blaned Gwener? Oes siŵr iawn, fel y cofia pawb ohonom a ddarllenodd rifynnau cyntaf Eagle tua 1950. Yr oedd yno bobl, ac fe’u rhennid yn Ddiriaid a Dedwydd. Yn hanner gogleddol y blaned trigai’r Treens, creaduriaid sarrug, dinistriol, tebyg iawn i ddynol ryw heblaw am eu lliw gwyrdd; eu brenin oedd y Mekon, rhyw dinllach bach eiddil efo talcen mawr moel. Yn yr hanner deheuol trigain’r Therons, pobl glenia’ fyw, gwaraidd ac adeiladol, nes at yr angylion nag at y rhan fwyaf ohonom ni. Yn y diwedd fe aeth mei naps y Mekon yn ormod o lanc, a bu raid i Dan Dare a’i ffrindiau drefnu corfflu o blith y Gymanwlad Brydeinig i fynd i fyny yno a’i setlo. Pwy, wedi ei weld, a anghofia ruthr y Mowntis, y Gyrcas ac eraill o oreugwyr y blaned Ddaear yn gyrru’r cythreuliaid ar ffo? Hyd y gwyddom, ni laddwyd y Mekon, er iddo gwympo oddi ar y soser fach a oedd bob amser yn ei gario ryw lathen uwchlaw wyneb Gwener. Fel y Twrch Trwyth a’r Daleks, fe all ddod yn ei ôl.

Dyna un stori beth bynnag. Trown yn awr at Forgan Llwyd, a dyma’i ddarlun o ‘blant dan Venus’ yn ei gerdd hynod ddiddorol ‘Gwyddor Uchod’:

            Seren oer yw Venus dirion,
            Gwlyb a gloyw yn llithio’r galon,
            Yn llonyddu Mars ryfelgar
            Fel gwraig ddoeth a’i gwên yn hawddgar.

            Seren ddydd, mae’r haul i’w ffafrio,
            Ni fyn Venus fod oddi wrtho,
            Mamaeth cnawd a braster cnawdol
            Arian disglair, grisial nefol.

            Plant dan Venus, dynion digrif,
            Llawen, hawddgar ac annifrif:
            Caru cerdd, chwerthinog, anllad,
            Gwych eu llais, a da eu harogliad.

            Melyn wallt, wynebau crynion,
            Cydnerth gyrff a llygaid llawnion,
            Mwynaidd, gweddaidd, cymwynasgar,
            Ymadroddus a chymdeithgar.

            Dynion llonydd, anghyfreithus,
            A difalais, taclus, trefnus, – 
            Neu segurllyd a diofal,
            Mewn tafarnau aflan gwamal.

            Maent yn debyg i’r cŵn manaf,
            Ac i’r teirw a’r geifr ynfytaf,
            Fel cwningod neu betrisen,
            Fel aderyn to neu glomen.

            Drwy naturiaeth, gwych, godidog,
            Hylaw, hwylus, hael a heulog:
            Ond heb ddofi’r galon ofer  
            Ni chânt fyned i’r uchelder.

            Gwelent frynted yw chwant cnawdol,
            Gwenwyn melys, siwgwr diafol:
            Rhaid yw lladd y chwant yn fuan
            Neu fe ladd yr enaid truan.     

Darllenwch y gerdd gyfan yn Hen Lyfr Bach Cerddi Morgan Llwyd. Bargen aruthrol am £3.00.

Doniolwch colegol

1 Medi

Atodiad bach digri yn rhifyn cyfredol Golwg. Mae’n nodi ac yn dathlu un ai “ganmlwyddiant” Prifysgol Abertawe neu ynteu ganmlwyddiant “Prifysgol Abertawe”. Ni waeth ble gosodwn y dyfynodau, ond byddai eu gosod yn ein dwyn ychydig yn nes at gywirdeb ysgolheigaidd.

Iawn, rydym yn rhoi 1751 fel blwyddyn sefydlu’r Cymmrodorion, er i’r Anrhydeddus Gymdeithas fod yn anweithredol am gyfnodau a chael ei hailgorffori yn 1820 ac yn 1873.

O’r gorau, byddwn yn olrhain hanes yr Eisteddfod i 1176. Mae rhywbeth yn hynny.

Ac olreit, yr oedd sefydliad prifysgol yn Abertawe ym 1920, ac mae sefydliad prifysgol yno eto. Ai yr un sefydliad? Oni wnaed pob peth yn newydd yn 2007 pan newidiwyd y siarter gan greu “prifysgol annibynnol” chwedl atodiad Golwg ? Fel gyda chyn-golegau eraill Prifysgol Cymru, onid oes yna ryw anghysondeb bach mewn dathlu’r hanes hir a’r hunaniaeth newydd yr un pryd? Onid oes yma fymryn o feddu’r gacen a’i bwyta? Gorau awen, fe ymddengys, rhyw hanner gwirionedd.

Yn yr atodiad fe gawn y pethau arferol – “canrif o gefnogi’n cymuned”, “bwrlwm gweithgareddau”, “boddhad myfyrwyr”, “sgoriau uchel mewn tablau”, “darlithwyr cyfeillgar”, “lot o sbri”, “ymateb i’r her” &c &c. Yn wir fe gymerai’r rhain eu lle yn atodiad unrhyw goleg, dim ond newid y pennawd.

Pethau bach diniwed fel yna. A rhai pethau hollol gadarnhaol hefyd, brysiaf i ddweud. Ond yr hyn sy’n ychwanegu pinsiaid bach o hiwmor at yr atodiad yw’r panel o hanes a thraddodiadau Adran y Gymraeg. Enwir rhai o gewri’r cenedlaethau – a phob clod iddynt. Ond yr un llun a ddewiswyd i ddarlunio’r eitem yw llun yr unig aelod erioed, hyd y gwn, i gael cic-owt o’r adran ac o’r coleg. “Un arall o fawrion y genedl oedd Saunders Lewis a fu’n ddarlithydd yn yr adran o 1922 hyd 1937.” Ni sonnir sut y daeth y cyfnod hwn i ben!

Gofidia’r is-ganghellor nad yw’n bosibl, oherwydd yr haint, cynnal gweithgareddau i ddathlu’r “canmlwyddiant”. Finnau’n meddwl, ar gyfer yr arddangosfa, pa dri llyfr y byddem yn eu dewis i gynrychioli gwaith llenorion a meddylwyr Abertawe?

● Gan S.L.,  Williams Pantycelyn ? Cystal â dim.
● Gan J.R. Jones, Prydeindod, i ddathlu llwyddiant Prydeindod yng Nghymru.
● Rhywbeth i’r byd mawr Saesneg, Lucky Jim.

Am reswm arbennig y dyddiau hyn rwyf wrthi’n ailddarllen ac ystyried rhai nofelau hunan-ddychan academaidd, yn cynwys gweithiau Malcolm Bradbury a David Lodge, a chyda hwy nofel John Rowlands, Tician Tician, sy’n rhoi gwedd Gymreig ar ddiletantiaeth ein proffesiwn a’n hamheuon ynghylch diben ein bodolaeth ein hunain ar y ddaear: oes, chware teg, mae “cornel y Cymry” yn ystafell gyffredin coleg Caerefydd ! Blaenffrwyth y cnwd diddorol hwn oedd Lucky Jim (1954). Creadur diog a thrwstan yw Jim, yn llwyddo i greu rhyw lanast ym mhob sefyllfa ond yn dod trwyddi’n weddol iach ei groen yn nhraddodiad y gwrth-arwr picarésg. Gyferbyn ag ef gosodir pennaeth ei adran, cymeriad coeg a diflas – siwd a bôr. Lleolir y nofel nid yn Abertawe ond mewn prifysgol “daleithiol” yn Lloegr. Ond gan mai Kingsley Amis yw’r awdur, gwell i enw’r pennaeth fod yn “Professor Welch”.

Go dacia’r Corona ! Peth arall allasai fod yn wych ar gyfer y “canmlwyddiant” fuasai cynhyrchiad newydd o Problemau Prifysgol. Cellweirus ac eironig yw’r teitl, fel y cofia pawb sy’n gyfarwydd â’r ddrama, oherwydd nid ymboena’r cymeriadau am eiliad â dim o’r gwir broblemau. Ac yn wir problem fwyaf y Brifysgol yr adeg yr ysgrifennwyd y ddrama oedd bod llawer o’i mewn yn dymuno’i dinistr.

Bellach dyma wireddu’r dymuniad.

Ie, pwdryn yw Jim. Pwdrod mwy yw’r holl academwyr Cymraeg na chlywyd bw na be o’u pennau pan ddigwyddodd yr hyn a ddigwyddodd yn 2007.

Pennill neu ddau

26 Awst

Dyma ichi bennill:

Not in this land alone,
But be God’s mercies known,
From shore to shore!
Lord make the nations see,
That men should brothers be,
And form one family,
The wide world o’er.

Ni chenir mo’r pennill hwn yn aml, ond daw o ‘God Save the King’ gan ddangos beth yw’r gerdd honno, sef anthem Chwigaidd ddyngarol. (Beth yw Chwig a Chwigaidd? Gweler yr ysgrif yn Meddyliau Glyn Adda, neu yn y blog hwn, 28 Hydref 2014.) Gobeithir am heddwch, undod a brawdgarwch byd-eang, ond gyda’r rhagdybiaeth anhepgorol mai gwladwriaeth unedol newydd Hanoferaidd Prydain Fawr yw’r offeryn i greu’r sefyllfa dra dymunol honno. Nid oes neb yn hollol sicr pwy yw awdur yr anthem, ond hawlir hi gan amlaf i Henry Carey (1687-1743).

A dyma bennill arall:

Lord grant that Marshal Wade
May by thy mighty aid,
Victory bring.
May he sedition hush,
And like a torrent rush,
Rebellious Scots to crush.
God save the King!

Ni chenir byth mo hwn chwaith. Oni fyddai’n un da i’w ganu fel rhan o’r ymgyrch NA nesaf yn yr Alban? Y Jacobitiaid, wrth gwrs, yw’r ‘rebellious Scots’, sef criw adweithiol o safbwynt y Chwigiaid, pobl oedd am droi’r cloc yn ôl a llesteirio’r genhadaeth fawr wareiddiol fyd-eang. Tebyg mai’r gwrthryfel Stiwartaidd cyntaf, ‘the ’15′ oedd achlysur canu’r pennill.

Cynnyrch yr un oes a’r un ideoleg yn union yw ‘Rule Britannia’, gwaith y Sgotyn James Thomson (1700-48) a ffrwyth brwdfrydedd rhai Albanwyr – rhai – o’r genhedlaeth gyntaf wedi undeb 1707. Rhyddid yw’r ddelfryd eto, ynghyd â ffyniant masnach a’r celfyddydau, dim ond cofio mai Prydain, ‘at heaven’s command’, a sicrha hyn oll i ddynol ryw. A gwae’r gormeswyr:

Thee haughty tyrants ne’er shall tame:
All their attempts to bend thee down,
Will but arouse thy generous flame;
But work their woe, and thy renown.
‘Rule, &c.

Rhagrith pur wrth gwrs, sef yr hyn yw naw cerdd wladgarol o bob deg.

Achlysur hel y meddyliau hyn heddiw, fel y byddwch wedi dyfalu mae’n siŵr, yw’r ansicrwydd sydd wedi ei fynegi ynghylch morio ‘Rule Britannia’ a chyda hi ‘Land of Hope and Glory’ (cân deneuach, lai diddorol, yn yr un traddodiad) ar noson olaf y ‘Proms’.

Ymateb yr hen G.A. ? Gadewch i Saeson a Phrydeinwyr, fel i ninnau, gael eu hwyl efo rhai pethau. Mae cerdd Thomson, os nad yn glasur, yn grair hanesyddol ac yn mynegi math o feddylfryd. ‘Britons never never never shall be slaves’. Iawn. Ac nid yw’n dweud y dylai neb arall fod yn ‘slaves’ chwaith.

Math o orffwylledd yw’r don bresennol o gywirdeb gwleidyddol, â’r effaith yn rhy aml o gymylu barn a dod rhyngom â gwir gwestiynau moesol. Yn y cyfamser, ‘Britannia rŵl ddy Wêls’, a dyma chwech o bethau go iawn a ddylai fod yn faterion cydwybod ac yn faterion i ymorol amdanynt gan wleidyddion Cymru ar bob lefel:

● Dim rhawiaid yn fwy o’r MWD.
● Dim Wylfa B.
● Dim mwy o hyfforddi peilotiaid Sawdi Arabia yn y Fali na Llanbedr.
● Dim Seisnigo enwau lleoedd.
● Dim gorfodi Saesneg o ddiwrnod cyntaf yr ysgol.
● Dim gwadu gan lywodraeth Cymru fod yna’r fath beth â Hanes Cymru.

Darllen heddiw hefyd fod Llywydd ein Senedd yn mynd i gerdded trigain milltir i godi arian at y Gwasanaeth Iechyd. Ie, yr hen Gapten/Syr Tom druan, a ddaeth yn bric pwdin mor ddefnyddiol i’r Sefydliad ! Faint o bres a godir gan bererindod Elin, ni wyddom, ond gallwn fod yn sicr o un peth: un ehediad gan y Red Arrows a bydd y swm hwnnw, a llawer mwy, wedi mynd mewn tri lliw gyda’r gwynt.

Oes, mae yna bethau go iawn.

Yn fyr iawn heddiw …

20 Awst

Ar wefan Nation Cymru yn gyfredol mae ysgrif gan awdur llyfr newydd ar berthynas Goronwy Rees â Guy Burgess.

A hithau eleni’n ganmlwyddiant geni Harri Webb, dyma ysgogiad i ddarllen eto ysgrif Harri ‘Has Goronwy Rees a Future?’, yn y gyfrol A Militant Muse, golygwyd gan Meic Stephens (1998).

Dyma sodro Goronwy Rees fel y dylid.  Newyddiadurwyr ifainc Cymru heddiw, darllenwch yr ysgrif hon, a darllenwch y gyfrol drwyddi, a hefyd y gyfrol No Half-way House (1997), ichi gael dysgu sut mae ei dweud-hi !

Enwau gweddus

1 Awst

Mae ‘Ffordd Penrhyn’ yn Y Barri wedi achosi gwewyr meddwl ofnadwy. Hai ati felly i roi enwau mwy gweddus ar rai lleoedd yng Nghymru :

Muhammad Ali Deudraeth
Mandela Coch
Othelloside (sef ‘Yr Ochr’, Llandudno)

Ond ow! Bron inni anghofio, enw bedydd yr Arglwydd Penrhyn cyntaf, y perchennog caethion, oedd Richard Pennant. Reit:

Cwm Satchmo
Sammy Davis Junior Melangell

Whiw! Dyna esmwytháu cydwybod !

Pa angen am y blaid hon?

16 Gor

Awdur gwadd hediw, Gethin Jones.

Yn etholiad nesaf y Cynlleied mae plaid ‘Abolish the Assembly’ yn mynd i sefyll. Y cwestiwn ydi: i be?

Mae rhywun yn cymryd mai’r ffernols gwrth-Gymreig, Torïaid y Mewnlifiad a’r Cymry gwellt Llafuraidd sy’n mynd i bleidleisio i’r blaid hon. Ond mae’r Cynlleied eisoes wedi gwneud gwaith y dylai’r bobl yma fod yn falch ohono. Er enghraifft:

● Gwrthod gwarchod enwau lleoedd Cymraeg.

● Dympio mwd Hinkley ym Mae Caerdydd.

● Cefnogi dwy atomfa.

● ‘Mwy na chroeso’ i Trident yng Nghymru.

● Gweinidog Addysg sy’n credu nad oes y fath beth â Hanes Cymru.

● Gorfodi’r Saesneg ar bob plentyn o ddiwrnod cyntaf yr ysgol.

● Gweinidog y Gymraeg oedd yn un o sylfaenwyr Natwatch.

● Caniatáu gwerthu degau o filoedd o aceri i godi tai diangen.

Pam cael gwared ar beth sydd mor effeithiol yn gwneud llanast? Pam trafferthu?

Pum stori dda

12 Gor

Nifer o straeon da ar y gwefannau newyddion heddiw.

(1) GOLWG 360. Cyn-bennaeth MI6 ‘yn falch fod Jeremy Corbyn wedi mynd’

Waw! Dyma ichi syndod!

Ar raglen Andrew Marr fe ddywedodd Syr Richard Dearlove, a fu’n ‘M’ un ai cyn neu ar ôl Judi Dench (dydw i ddim yn cofio’n iawn) ‘ei fod e’n croesawu ethol Syr Keir Starmer yn arweinydd newydd y blaid’, gan fod y cyn-arweinydd, Corbyn, ‘yn fygythiad i’n gwlad’.

Ychwanegodd am Starmer ‘Efallai nad ydw i’n ei gefnogi fe’n wleidyddol ond dw i ddim yn gweld ailadrodd y math o broblemau gawson ni gyda Jeremy Corbyn, dim o gwbl mewn gwirionedd.’

Pwy ydi’r ‘ni’ yn y frawddeg? Cymeraf y byddwch chi, ddarllenwyr y blog hwn, yn gwybod. Winc winc, pwniad pwniad.

Ond beth yn union oedd y ‘bygythiad i’n gwlad’? Nid ymddengys fod ‘M’ wedi manylu ar hyn, ond gellir bod yn weddol sicr beth oedd ganddo yn y pen draw, sef mater yr arf niwclear. Trident. Yn wir ni bu Corbyn yn gwthio’r mater hwn yn ystod ei gyfnod fel arweinydd, canys gwyddai na châi gefnogaeth ei blaid seneddol. Ond roedd y Sefydliad yn cofio beth oedd safbwynt personol Corbyn a’i record yn y gorffennol, ac nid syndod eu bod yn teimlo’n saffach gyda’r dieneiniad a’r di-ddim-byd-neilltuol Starmer, na fyddai byth yn croesi ei feddwl newid dim byd sylfaenol yng ngwleidyddiaeth Prydain Fawr.

Do, fe gollodd Corbyn, a thybed a fu yna ryw gyfraniad tuag at hynny gan ‘M’, neu efallai gan ‘Control’ chwedl John le Carré, cyfraniad i’w olrhain a’i adrodd gan ryw hanesydd yn y dyfodol? Petai Corbyn wedi digwydd ennill, tybed beth fuasai wedyn? A fyddai hogiau Eton a Sandhurst wedi camu i mewn gyda rhyw fesur bach tuag at rwystro’r ‘bygythiad i’n gwlad’? Mae’r meddwl yn mynd at y nofel A Very British Coup, gan Chris Mullin, gŵr sy’n rhannu gyda’r diweddar Paul Flynn deitl gwleidydd Prydeinig gorau’r hanner can mlynedd diwethaf.

A sôn am y ‘bygythiad i’n gwlad’, siawns nad yw Syr Richard a’i ffrindiau yn deall fod yna fygythiad llawer mwy na dim byd a allai ddod o du’r Chwith Brydeinig dila, ragrithiol, sef y bygythiad o’r Alban. Synnwn i ddim nad James Bond a fu’n o brysur yno hefyd dros y misoedd diwethaf.

A byddaf yn dal i ofyn hyn o dro i dro, a yw cael Trident i Gymru yn dal yn bolisi Llafur Cymru, ynteu a yw’r breuddwyd hwnnw wedi mynd i Aberystwyth efo Carwyn? Dowch o’na Sosialwyr, mae llwyfan agored ichi ateb ar Flog Glyn Adda.

* * *

(2) GOLWG 360. Aelod Seneddol Môn yn ymuno gyda’r RAF.

Anfarwol. Mae Aelod Seneddol newydd Ynys Môn am ymuno â’r Llu Awyr er mwyn ‘deall yr heriau mae ein milwyr dewr yn eu hwynebu’. Ar ôl treulio deng niwrnod ar hugain ‘yn cwblhau cwrs hyfforddi dwys’ fe ddaw allan ‘ar yr un lefel â Squadron Leader.’ Llawenhewch felly, etholwyr gwlad yr hen Frynsiecyn, dyma ichi ryfelwraig a all gymharu unrhyw ddydd â Ruth Davidson (‘Cyrnol Byfflo’, fel y byddai’r cenedlaetholwyr yn ei galw), arweinydd Torïaid yr Alban tan ei hymadawiad disyfyd, Cyrnol er anrhydedd yn un o gatrodau’r Ucheldiroedd. Ac awgrym i Blaid Cymru: y tro nesaf, beth am fabwysiadu’n ymgeisydd Air Vice Marshal Bill ‘Bomber’ Bloggs? Efallai y byddai’n ennill.

A rwan, ‘yr heriau y mae ein milwyr dewr yn eu hwynebu’. Ai y brif her o hyd yw sut orau i fomio plant Yemen? Dyna oedd hi tan ychydig yn ôl.

Gwamalrwydd o’r naill du, fel weithiau ar y blog hwn. Jolpan hollol wirion. Pobol hollol wirion. Pobol ddrwg hefyd.

* * *

(3) GOLWG 360. Y Democratiaid Rhyddfrydol yn poeni am ddyfodol papurau newydd Cymru.

‘Fu erioed ddrwg …’ meddai’r hen air, ac nid anodd rhestru rhai pethau nid-mor-ddrwg sydd wedi deillio o’r Corona – llai o draffig, awyr lanach, cân yr adar, llai o fyfyrwyr ym Mangor. Ac os gwir fod yr un amgylchiadau yn bygwth dyfodol y wasg Saesneg a fu’n chwydu gwrth-Gymreigrwydd am ein pennau bob dydd o fewn cof pawb sy’n fyw, wel, ‘diweddglo i’w lwyr eidduno’n wir’, a dyfynnu’r cyfieithiad Cymraeg o Hamlet.

Ond os byth y daw yr hyfryd ddydd y bydd y Daily Post, y Western Mail a’r South Wales Echo wedi mynd i’w haped, a chyda hwy sawl rhecsyn gwenwynig mwy lleol, a fydd yna gyfle wedyn i’r wasg Gymraeg? Fe ddylai fod, ond a oes yma bellach y ddawn a’r weledigaeth i fanteisio arno? Bymtheng mlynedd yn ôl fe geisiodd ein cwmni ni, Dalen Newydd, wneud rhywbeth yn y maes, heb fawr o lwyddiant. Yr adeg honno byddai tamaid bach o ddiddordeb gan lywodraeth ‘Cymru’n Un’ wedi bod yn help, ac rwyf wedi cofnodi o’r blaen fel y bu i rai cynrychiolwyr etholedig golli fôt drwy benderfynu peidio ag ateb llythyr ar y pwnc.

* * *

(4) BBC Cymru Fyw. Plaid Brexit i ymgyrchu ‘i ddiddymu’r Senedd’.

Pwy sy’n cofio Plaid Brexit? Oes, mae ganddi bedwar Aelod o hyd ym Mae Caerdydd er ei bod wedi diflannu o bobman arall, a’i harweinydd hi, Mark Reckless, a’i rhoddodd yn ôl yn y penawdau drwy awgrymu swyddogaeth newydd iddi, sef galw am ddiddymu Senedd y Bae. Sonnir am ei hail-frandio, a thebyg mai’r enw gorau iddi yn yr etholiad nesaf fyddai ‘Y Blaid Wrth-Gymreig’. Dan yr enw hwnnw dylai ddenu cefnogaeth gref gan ennill yn sicr rai seddau rhestr. Calondid bach i Blaid Cymru efallai, gan y byddai’r cystadleuydd newydd hwn, gyda’i neges glir a chryno, yn mynd â thipyn oddi ar y tair plaid unoliaethol fel ei gilydd.

* * *

(5) GOLWG 360. Gwrthod galwadau i gynnal pleidlais ar ffiniau Iwerddon.

Micheal Martin, Taoiseach newydd Iwerddon, sydd wedi ‘gwrthod y galwadau’. Daeth y rheini o du Sinn Fein, a thebyg iddynt gael eu gwrthod am yr un rheswm yn union ag y gwrthodwyd unrhyw le i Sinn Fein mewn clymblaid wedi etholiad diweddar y Weriniaeth.

Ryw ddau Nadolig yn ôl cefais lyfr diddorol iawn yn rhodd gan un o’m meibion. Richard J. Aldrich a Rory Cormac yw’r awduron, a’r teitl yw The Black Door : Spies, Secret Intelligence and British Prime Ministers. Ymhlith llawer o bethau difyr eraill y bernir ei bod bellach yn ddiogel eu hadrodd, mae’n dweud hyn. Pan ddaeth Llafur yn ôl i rym yn 1974 fe etifeddodd y llanast a’r chwerwedd ofnadwy a oedd wedi eu creu gan lywodraeth Heath yn unol â’r polisi Torïaidd traddodiadol o ddwysáu problem Gogledd Iwerddon ar bob cyfle. Ar un pwynt roedd pethau wedi mynd mor ddyrys nes i Harold Wilson benderfynu mewn anobaith, ‘Hwdiwch, gewch chi nhw, cymerwch nhw er mwyn y nefoedd’, a chyfleu hynny i lywodraeth y Weriniaeth. A’r ateb diplomyddol o’r De? ‘Ddim ar unrhyw gyfri.’

Yn wir, pwy yn ei iawn bwyll fyddai’n dymuno cael y fath bac o drwbwl? A dyna farn gwleidyddion y Weriniaeth o hyd, mae’n amlwg.

Ac ar wahân i’r mater anodd hwn, daw gwers arall o wleidyddiaeth gyfoes yr Ynys Werdd, ac esiampl i Gymru efallai. Coalisiwn rhwng y ddwy blaid fawr draddodiadol, a thipyn bach o Wyrdd hefyd. Ie. Rai blynyddoedd yn ôl fe wnaed awgrym diddorol iawn gan David Davies, A.S. Mynwy bellach, sef mai’r glymblaid naturiol yn y Cynulliad Cenedlaethol – Senedd Cymru bellach – fyddai Tori a Llafur, gan eu bod yn sylfaenol gytûn ar bob peth o bwys. Ni chymerodd neb fawr o sylw ar y pryd, ond tybed nad oes yma bosibilrwydd ar gyfer 2021 os llwyddir i gynnal etholiad bryd hynny? Yn hytrach na bod yn gi bach mewn llywodraeth glymblaid, ac yna talu’r pris y mae’r ci bach yn ei dalu bob tro, sef colli mwy o seddau, dyma gyfle i Blaid Cymru fagu nerth drwy ddechrau bod yn wir wrthblaid. A wêl hi hynny? Go brin.

I godi’r galon

11 Gor

Dyma ddau gyfieithiad bach, (a) i gynnal morál y trŵps yn y dyddiau anodd hyn, a (b) i arddangos cyfoeth ein tafodieithoedd.

(a)

Ni cwrdda ’to,
Sa i’m ’bo ble na pa dro,
Ond fi siwr ni cwrdda ’to
Rwy ddwarnod oyl.

(b) Yn y wers rydd:

Neith ni mitio
eto,
’Mbo lle na ba bryd ’de boi,
Ond dwi gwbod neith
Ni mitio eto
Riw ddwrnod
neis, ia?

Silff pob Cymro

7 Gor

Fe ddylai silff pob Cymro fod yn o lawn erbyn hyn, gan mor aml y dywedodd cyhoeddwyr ac adolygwyr ‘dyma lyfr a ddylai fod ar silff pob Cymro’. Mae’r anogaeth hon, wrth gwrs, yn rhagdybio fod gan bob Cymro silff, ac mai llyfrau y mae’n eu cadw arni.

Daeth hyn yn gryf i’m meddwl yn ddiweddar wrth wylio’r teledu yn nyddiau’r cload. Gan y rhai sy’n darlledu o gartref – sylwebyddion ac arbenigwyr ar wahanol bynciau, a hyd yn oed y cyflwynwyr eu hunain – mae, bron yn ddi-ffael, lond pared o lyfrau y tu ôl iddynt. Byddaf bob amser yn craffu i weld a oes ganddynt (a) rai o lyfrau Dalen Newydd Cyf. a (b) Geiriadur yr Academi.

Y casgliad? Pawb sy’n gwybod rhywbeth am rywbeth, mae ganddo haldiad go dda o lyfrau wrth law yn ei gartref.

A’r cwestiwn nesaf: pa gyfran neu ba gyfartaledd o’n cymdeithas yw’r bobl hyn? Pan atebaf ‘cyfran fechan iawn iawn’ rwy’n seilio’r gosodiad ar werthiant rhai o brif awduron y Gymraeg gan ein cwmni ni, Dalen Newydd. Morgan Llwyd, Twm o’r Nant, Goronwy Owen, Mynyddog, S.R., Eben Fardd, Emrys ap Iwan, Daniel Owen, John Morris-Jones, y Bardd Cocos, W.J. Gruffydd, Thomas Parry … oes beryg mai hen awduron sâl yw’r rhain i gyd gan beri mai prin ymgyrraedd at ddau gant y mae eu gwerthiant – gydag ambell eithriad? Beth yw profiad cyhoeddwyr eraill? Beth sy’n werthiant rhesymol neu ddisgwyliedig i olygiad newydd o glasur Cymraeg heddiw? Oes rhywun am ddweud?

Pe bawn i, er mwyn bod yn besimistaidd, yn dweud fel hyn: mai nifer y Cymry gwir lythrennog heddiw yw cant a hanner – a dyna’i ddweud – pwy ddaw â ffigurau i brofi’n wahanol ac i godi’r ysbryd?