Tro ar fyd ?

20 Chw

Hanesyddol. Hollol ddigynsail, hyd y gwn i. Sef y dyn o archfarchnad Iceland yn cael yr hwi am fod yn wrth-Gymreig.

Rhydd i bawb ei farn ar unrhyw fater ac mewn unrhyw sefyllfa. Ond daw ffactor arall i mewn pan fo dyn mewn safle lle gall niweidio pobl eraill drwy fynegi a hyrwyddo rhyw safbwynt. A chŵyn sylfaenol y gwrth-Gymreigiwr yn erbyn y siaradwr Cymraeg (neu’r Cymro yn yr ystyr draddodiadol) yw ei fod yn medru’r Gymraeg. Ymosodiad yw gwrth-Gymreigrwydd, nid ar weithredoedd grŵp ethnig ond ar ei fodolaeth.

Ble nesaf?

‘Yn fore awn i Ferwyn’, a’i gardiau i bob swyddog carchar a fu’n erlid preswylwyr o Gymry? Beth amdani, Adran Comisiynydd yr Iaith?

Tro wedyn rownd y prifysgolion a’r colegau? Y broblem yma – y gwrthwynebiad ddywedai rhai – yw na byddai fawr neb ar ôl o blith athrawon, darlithwyr, gweinyddwyr a phorthorion. Dyma, yn y cylchoedd hyn, y ‘diofyn’ chwedl y cyfrifiadurwyr (default), y peth y gellir ei gymryd yn ganiataol, y man cychwyn.

Cyflwr seicolegol yw gwrth-Gymreigrwydd, neu gyflwr seico-gymdeithasol a bod yn fwy manwl, oherwydd y sefyllfa gymdeithasol, yn y pen draw, sy’n creu’r ymagwedd a’r ymddygiad. Mae’n effeithio’n waeth ar rai categorïau o bobl nag ar eraill, ac effeithio’n wir ar rai proffesiynau, a’r pennaf o’r rheini yw’r proffesiwn academaidd. Lle mae’r Cymry yn y cwestiwn, mae dau fath arno, sef (a) yr allanol, a (b) y brodorol. Ac onibai am (b) ni fyddai (a) wedi cael unrhyw ddrwg-effaith o gwbl. Fel yr wyf wedi dweud droeon o’r blaen, bydd Duw’n anfon hyrddiau o (a) mewn ymgais i wylltio’r Cymry a’u hysgwyd i wneud rhywbeth ohoni. Hyd yma nid yw wedi gweithio. Fel y dywedodd J.R. Jones yn gryno a chlir, ‘O fewn i’r Cymry y mae eu gelyn’.

Cymerwn yr enghraifft bwysicaf a mwyaf trychinebus. Hyd at ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg yr oedd trwch y Cymry wedi dal eu tir drwy amryfal droeon a pheryglon. Ond o 1847 ymlaen dyma gymryd y cam anghywir a chychwyn ar gwrs gwallgo o hunan-ddinistr y mae’n anodd meddwl am ddim byd tebyg iddo yn hanes pobloedd. Fe allai ein teidiau Victoraidd fod wedi anwybyddu’r Llyfrau Gleision, neu ddweud wrth y tri chomisiynydd am fynd i grafu. Ond wnaethon nhw ddim.

Pam? Pam yn y byd mawr? Am fod y PETH, a oedd yno ers cymaint o amser, y tro hwn wedi cyd-daro ag awr anterth Lloegr ymerodrol.

Rhag fy mod yn ailadrodd, darllenwch eto fy mlogiadau ar Y PETH, 30 Tachwedd hyd 6 Rhagfyr. Ac i gael golwg ar gychwyniadau’r PETH, cofiwch ddarllen ac astudio’r gyfrol Llythyr Gildas a Dinistr Prydain.

Lloffion yr Wythnos

8 Chw

Ambell beth o’r dyddiau diwethaf. Weithiau trio cofio, crafu ’mhen, edrych ambell “stori blaenorol” chwedl Golwg 360.

● Symudiadau pleidiol a fydd efallai’n rhoi mwy o ddewis i ni’r etholwyr. Plaid Diddymu’r Cynulliad yn addo gwneud tipyn o sioe ohoni. Dwyn tipyn oddi ar y Torïaid, ac efallai oddi ar Lafur hefyd? Help bach i Blaid Cymru?

Ar y llaw arall, Llafur am roi ymgeiswyr o blaid annibyniaeth yn Arfon, Meirion-Dwyfor a Cheredigion. Cawn weld beth fydd gryfaf ym meddwl pleidleiswyr Llafur, eu hymlyniad wrth y label “Llafur” ynteu eu Prydeindod? Os yr ail, dyma ennill i’r Ceidwadwyr. Newydd nid mor dda i Blaid Cymru … ?

A rŵan Llafur-Annibyniaeth. Pwy fydd eich ymgeisydd ym Môn? A beth am Wrecsam, Delyn, Aberafan, Cwm Cynon, Blaenau Gwent, seddau Caerdydd … ?

● Syr Keir Starmer yn gwneud darllediad ar gefndir Jac yr Undeb. Y Guardian yn datgelu cynnwys adroddiad cyfrinachol o fewn y Blaid Lafur yn argymell “parch ac ymrwymiad at y wlad”. GOLWG 360 yn crynhoi: “defnydd o’r faner, cyn-filwyr, gwisgo’n smart ger y gofeb ryfel a.y.b. yn rhoi i bleidleiswyr synnwyr o arddel gwerthoedd gwirioneddol.” Llafur yn dod allan fel “Torïaid coch”? Be sy’n newydd? Rywsut ni weithiodd i Gaitskell yn y 1950au, ond fe weithiodd i Tony Blair. A’r enghraifft fwyaf llwyddiannus ohono yw buddugoliaeth ysgubol Llafur yn etholiad 1945, buddugoliaeth rheolaeth gymdeithasol a chydymffurfiaeth os bu un erioed. Attlee yn ddyn bach teidi. Bwstas bach. Wrth benelin Churchill drwy’r rhyfel, ond am gadw’r holl reoliadau yr oedd Churchill am eu bwrw ymaith. (Gweler fy llyfr O’r India Bell a Storïau Eraill, tt. 35-6.)

A sylwer uchod: “defnydd o’r cyn-filwyr”. Pryd y daw cyn-filwyr, ac o ran hynny milwyr, i ddeall mai cael eu defnyddio y maent? A fu unrhyw beth mwy di-chwaeth dros y dyddiau diwethaf na’r defnydd o’r Capten Syr Tom?

● Ond a fydd yna Iwnion Jac i Syr Keir ei lapio’i hun ynddi? Yn y Mail on Sunday roedd Peter Hitchens am ddyfeisio baner newydd i’r hyn a fyddai ar ôl o Brydain Fawr, gan roi lle i Gymru arni. Meddai’r pennawd: “Say goodbye to Scotland, put Wales on our flag – and let’s save England!” Ar ôl “so there goes St. Andrew’s Cross” roedd y colofnydd am “gywiro cam hanesyddol” drwy sodro’r Ddraig Goch, â thipyn o wyrddni dan ei thraed, ar ben Croes San Siôr. Tipyn o gawdel artistig, a chawdel cyfansoddiadol hefyd. A Chroes Andreas a’i chefndir glas wedi mynd, nid oes gwladwriaeth unedol mwyach, nid oes Prydain Fawr, ond cynrychiolir Cymru o hyd gan arwydd Lloegr, canys rhan o “this our kingdom of England” yw “this our principality of Wales” oddi ar 1536 a than nes digwydd rhyw ddaeargryn. A phroblem aruthrol arall: pa liwiau y byddai’r Red Arrows yn eu chwythu wedyn?

● Problemau Prydeindod eto. Yr Athro Russell Deacon o Goleg Gwent sy’n poeni’n arw, ac ni wnaf yn well na dyfynnu adroddiad Nation Cymru. “He claimed that younger people have ‘no sense of what it means’ to be British. … So you don’t find any kind of British institutions that push themselves in Wales. Things like for example the Imperial War Museum, there’s none of these in Wales. There’s no British Museum in Wales. It’s all Welsh institutions, so they’re not really seeing what the British side is, only what the Welsh side is.’” Ofnadwy onid e!

Ond yn rhan gyntaf ei gyfweliad mae’r Athro’n llawer nes ati, lle’r awgryma mai’r ffordd fwyaf tebygol i Gymru gael ei hannibyniaeth fyddai i Loegr ei chicio allan. Ie, cofiwn bob amser adnod Gwyn Alf, “We Welsh look like being the last of the British. There is some logic in this. We were, after all, the first.” A darllenwch eto y blog hwn, 3 Rhagfyr.

● A sôn am sefydliadau cenedl. Yn ystod dadl yn y Bae ganol yr wythnos, clywyd y sylw “Nid adeilad ar ben bryn yn Aberystwyth yw’r Llyfrgell Genedlaethol.” Finnau wedi meddwl … ond gwell imi lanhau fy sbectol mae’n debyg.

Hefyd, siŵr bod deng mlynedd er pan ddywedais yn rhywle fod yr unfed ganrif ar hugain yn tynnu ’mlaen ac mai arwydd o anaeddfedrwydd – y pryd hynny hyd yn oed – oedd sôn am lusgo pethau i mewn iddi.

● Tebyg y bydd etholiadau Senedd Cymru’n cael eu gohirio o fis Mai tan ddiwrnod Guto Ffowc. A fydd y dyddiad yn ddewis ffafriol i Blaid Diddymu, cawn weld. Ond un canlyniad da yw rhoi hanner blwyddyn arall i Blaid Cymru ailystyried ei phenderfyniad i alw’n syth am refferendwm annibyniaeth os daw hi i safle o ddylanwad. Mae ysgrifau doeth ar Nation Cymru wedi galw am ymbwyllo, a gallwn ddarllen rhybuddion taer Simon Brooks mewn trydariadau. Er mwyn y nefoedd, gadewch inni weld sut yr aiff pethau tua’r Alban yna, ac adeiladu wedyn ar y sefyllfa hollol newydd a all ddod i fod. Gweler fy mlog, 4 Rhagfyr.

● Neithiwr ddiwethaf yr oeddwn yn darllen sylw a dadogir ar Einstein: “Dau beth sy’n ddi-ben-draw, y greadigaeth a ffolineb dynion. Ac nid wy’n siŵr am y cyntaf.” A heddiw dyma ddarllen am lywodraeth Cymru’n ystyried prynu tir yr arfaethedig Wylfa B gan gwmni Horizon a’i gadw tan y dydd y gwelir rhyw ddatblygiad niwclear yno eto. Pa werth datganoli dan law pobl fel hyn? Fôt i Blaid Diddymu?

Cefnogwch y ddeiseb!

31 Ion

● Ers blynyddoedd lawer rwyf wedi derbyn dadansoddiad ‘Deddf Parkinson’, fod gormod o staff mewn cyrff cyhoeddus, a’r cyrff o ganlyniad yn llai effeithiol.  OND: mae’r toriadau a orfodir heddiw gan Lywodraeth Cymru ar y Llyfrgell Genedlaethol yn afresymol ac anesgusodol, a dyna pam rwyf wedi arwyddo’r ddeiseb at Bwyllgor Deisebau’r Senedd. 

● Dros y blynyddoedd eto rwyf wedi dysgu mai pen draw ymdaith bron bob deiseb at awdurdodau, os nad oes rhyw sancsiwn gyda hi, yw y bin sbwriel. SERCH HYNNY: mae’n rhaid trio dweud rhywbeth yn rhywle, ac rwy’n cefnogi’r ddeiseb hon.

● Fwy nag unwaith o’r blaen ar y blog hwn ac mewn mannau eraill rwyf wedi dyfynnu geiriau’r gŵr doeth, fod pobl weithiau’n cael cyfnodau o fynd yn fwy tebyg i wladwriaeth ac yn llai tebyg i genedl.  Ymddengys mai dyna sy’n digwydd i Gymru oddi ar ddatganoli. Bu, ac mae o hyd, yn gyfnod o danseilio a dymchwel pethau sy’n wir allweddol i’n parhad, ac nid oes enghraifft fwy llachar na sgandal fwy gwarthus na’r ymosodiad ar Brifysgol Cymru, 2007-11.  Yn awr bobol, ble bryd hynny yr oedd y sefydliad addysgol a diwylliannol Cymraeg yn cwato, cyfran uchel o’i aelodau yn raddedigion y Brifysgol?  Ble, er enghraifft, yr oedd staff y Llyfrgell Genedlaethol? Nemesis?  Eitha’ gwaith?  SERCH HYNNY OLL, rwy’n cefnogi’r ddeiseb.

● Oes, mae a wnelo mae’n siŵr â lliw ein llywodraeth, sef llywodraeth y Llaw Farw, marweidd-dra traddodiadol Llafur, ei diffyg amgyffred a’i diffyg dychymyg.  Ond mae mwy na hynny yma y tro hwn. Mae yma gastiau mul a mynci busnas.  Mae rhywun yn rhywle, o ryw gymhelliad nad hawdd rhoi enw arno, yn mynd ati i sbeitio a sarhau. Mae’n rhaid o leiaf, i’r Pwyllgor Deisebau drafod y ddeiseb; cawn weld beth a wna’r gwleidyddion wedyn. Dyna pam yr wyf yn cefnogi’r ddeiseb.

● Dim gwir wrthblaid ychwaith. Dywedwch fod Llafur wedi’r etholiad (mis Tachwedd bellach medden nhw) yn gwahodd Plaid Cymru i fod yn gynorthwy-ydd bach mewn clymblaid. Gallai Plaid Cymru ateb: ddim heb ddad-wneud y difrod hwn i’r Llyfrgell Genedlaethol a chau allan o’r cabinet bob gweinidog a fu’n gyfrifol amdano.  A wnâi hi hynny …?  YN Y CYFAMSER: rhaid inni gefnogi’r ddeiseb.

● Dim sylwebaeth o unrhyw sylwedd chwaith. Bu dirywiad enbyd oddi ar yr adeg pan oedd  y ddwy raglen newyddion ddyddiol, Y DYDD a HEDDIW yn cystadlu â’i gilydd mewn ysgogi trafodaeth.  A byddai’n dda cael UN cyhoeddiad wythnosol yn codi llais a rhoi arweiniad.  OND: yn niffyg dim arall, cefnogwn y ddeiseb.   

● HEDDIW !

Cyfrinach Trump ?

21 Ion

Dyna Joe Biden wedi ei ‘sefydlu’. A pharhau â’r ieithwedd Ymneilltuol, ni chawsom fendith gan ein hannwyl gyn-weinidog, ac ni welwyd cynrychiolaeth gref o frodyr a chwiorydd yr eglwys arall.

Wrth ystyried y dyfodol a’r rhagolygon, clywir y doethion ymron i gyd yn sôn am ‘berthynas fwy normal’ rhwng yr Unol Daleithiau a gweddill y byd. A’n helpo os gwir hynny! Ac wrth edrych yn ôl ar oruchwyliaeth Trump, rhaid cofnodi rhai pethau:

● Ni fomiodd mo Iran.

● Ni chychwynnodd ryfel ag unrhyw wladwriaeth arall.

● Fe geisiodd gymod â Gogledd Korea.

Beth bynnag am y ffordd y triniodd ei wlad ei hun, nid yw ei record dramor yn cymharu am funud â chatalog troseddau echrydus rhagflaenwyr fel Truman, Kennedy, Johnson, Nixon, Reagan a’r ddau Bush.

Rwy’n meddwl fy mod yn gweld beth oedd cyfrinach Trump, a chewch chi feddwl am fy namcaniaeth. Fe gymerodd arno ei fod yn waeth nag oedd. Fe wnaeth hynny drwy siarad yn gwrs, yn goman, yn eithafol, yn afresymol, yn simplistig, yn greulon, yn fabïaidd. Fe actiodd hogyn drwg drwg. Pam gwneud hynny? Am mai drwg yw pobl, ac am mai drwg y maent yn ei hoffi. Dyma gyfrinach a ddeellir gan unbeniaid a demagogiaid bob amser, ac mae digon ohonynt ar draws y gwledydd heddiw. Nid oes well enghraifft na Pwtyn.

A fydd hyn yn galluogi Trump i ddod yn ôl ‘mewn rhyw ffurf’ fel y soniodd ddoe? Amhosibl dweud. OND gyda’r dyn ei hun wedi gorfod encilio, mae ei gefnogwyr yna o hyd. Mae’r rhain yn nifer mawr, tua hanner y wlad, ac rwy’n amau eu bod yn credu efengyl Trump yn fwy llythrennol ac yn fwy angerddol nag ef ei hun. Mae canran go uchel ohonynt yn hollol wallgo. Sut mae gwneud pobl wirion yn gall? Sut mae eu diddyfnu o’r nonsens y maent wedi mynd i’w gredu? Cyfyd y cwestiwn yn ddigon aml mewn hanes, ac un o broblemau America yw nad yw’r sefydliad rhyddfrydig byth yn barod i droi’r tu min fel y dylai tuag at eithafwyr y Dde. Dylai pethau fel y KKK a’u cymheiriaid o wahanol raddau fod wedi eu herlyn, eu cosbi’n galed a’u diwreiddio o’r tir ganmlwydd yn ôl fel na chodant byth eto. Ond mae’r Chwith honedig bob amser yn ofni’r Dde. Daw i’r meddwl o hyd ddamcaniaeth Lenin, mai pleidiau’r Chwith, o dan gyfalafiaeth, sy’n gwneud y pethau gwir adweithiol. Ai Lenin yw’r awdurdod gorau ar beth sy’n ‘adweithiol’ a beth nad yw, sydd gwestiwn mawr arall.

Ddim ar unrhyw gyfri

16 Ion

Darllen y bore ’ma (BBC Cymru Fyw) fod cwmni o’r enw Shearwater Energy yn ystyried adeiladu ‘adweithyddion niwclear bychain’ ym Môn, nid ar safle’r Wylfa ond yn gyfagos, ynghyd â fferm wynt yn gwmpeini iddo. Ac adroddir fod y cwmni’n sôn am gynlluniau tebyg yn yr Alban ac Iwerddon.

Dibynnwn yn awr felly ar lywodraethau’r Alban ac Iwerddon i ddweud ‘anghofiwch o’ yn syth.

Gadewid y penderfyniad wedyn i gynghorau Môn a Gwynedd (gan fod mwmian am rywbeth tebyg yn Nhrawsfynydd).

Polisi Plaid Cymru, yn ôl y diwethaf a glywsom, yw ‘dim mwy o niwclear’. Os yw hi o ddifri, dylai hi yn awr gyfarwyddo’i holl gynrychiolwyr etholedig, ar bob lefel, nad ydynt i gefnogi cynlluniau fel hyn yn yr un o’r ddau le.

A wneir hyn?

Gwahoddaf Adam Price i ateb y cwestiwn.

Dirgelwch y Gigfran Goll !!

14 Ion

MIWSIG: 4edd Symffoni Tshiaicofsci !!

Mae’n S.O.S. !!

Mae un o gigfrain Tŵr Llundain ar goll !!

A gwyddom yr hen ddarogan: mae saith o gigfrain yn y Tŵr, ond pan ddisgynna’r nifer islaw chwech, bydd hi ar ben ar y Deyrnas.

Dim rhyfedd fod Ceidwad Brain y Tŵr, a Boris Johnson, a Priti Patel, a Syr Keir Starmer, a’r Frenhines, a Dic Cae Rhedyn oll yn colli cwsg gan bryder ac yn holi’n daer am unrhyw wybodaeth.

Mae’r gigfran goll yn ddu, ac yn ateb i’r enw argoelus Merlina.

Beth tybed all fod yn achos y diflaniad rhyfedd hwn? Rhyw stwyrian tua Gogledd Iwerddon? Ac oes yna rywbeth yn digwydd tua’r Alban ’na deudwch?

Bydd Gari ac Alec yn sicr o ddod o hyd i Merlina yn y diwedd, gallwn fod yn sicr, ond yn y cyfamser dyma gliw. Yn ôl rhyw stori y bore ’ma mae Hanes Rhyw Gigfran ddoe yng nghyffiniau Maentwrog, fel petai mewn ymddiddan dwys efo eryr a cholomen. Ymholer â’r e-bost hwn: morgan.llwyd@cynfal.co.uk

Ac am ddiwedd … !

11 Ion

AWDUR GWADD, GETHIN JONES

Dyma ni’n dod i ddiwedd arlywyddiaeth Donald Trump. Ac am ddiwedd … ! Dyn wedi ei wisgo fel byffalo yn eistedd yng nghadair cadeirydd y Senedd. Y KKK yn tynnu “selfies” efo plismyn (gweision y dde). A allai Mel Brooks ddyfeisio diweddglo gwirionach ?

Malu Senedd America? Malu pencadlys malu a dwyn cyfoeth y byd. Ond petai mudiad adain chwith wedi trio gwneud hyn er mwyn sicrhau gwasanaeth iechyd neu UBI mi fyddai’r plismyn yn ddi-ffael a heb feddwl wedi saethu’r rhan fwyaf. Byddai’n gyflafan waedlyd go iawn. Diddorol oedd edrych ar U-tube gyda thudalen hollt yn cymharu’r driniaeth a gafodd protestwyr “black lives” gan y plismyn a’r driniaeth a gafodd hogia’r KKK. Y plismyn yn cerdded hen wraig â chap gwlân “Trump” yn gwrtais i lawr y grisiau. Hyn yn dilyn haf o waldio protestwyr. Petai hi’n protestio dros rhybeth call mi fasan nhw wedi ei gwthio i lawr a thorri ei choesau. Mae’n amlwg fod yr holl wario ar ddiogelwch tanddaearol, drôns a militariaeth yn rhywbeth gan y Sefydliad i rwystro’r chwith yn unig. Mae’r dde’n iawn. Agorwch y baricadau a gollyngwch y KKK i mewn.

Er gwaethaf hyn i gyd, Trump yw’r arlywydd sydd wedi gwneud lleiaf o ddrwg yn gydwladol. Mae’n gorffen ei unig dymor heb greu unrhyw ryfel dramor. Diwedd Obama oedd dinistrio Libia, gwenwyno dŵr Flint Michigan, malu tir y bobl frodorol yn Ngogledd Dakota. A thrio arestio Assange. Diwedd y ddau George Bush oedd creu ISIS a malu dwy wlad – Irac ac Affganistan. Diwedd Bill Clinton oedd Sudan a’r cytundeb NAFTA. Diwedd Reagan (gyda Thatcher) oedd gwrthod cael gwared ag arfau niwclear pan oedd Gorbachev yn cynnig cyfle, dinistrio’r economi a chreu coups yn Ne America. A dyma gyfnod o bedair blynedd lle nad yw Lloegr wedi bomio a chael rhyfel. Yn ôl i’r hen drefn fydd hi rwan o dan Biden.

Dirfawr Berygl

5 Ion

Cymdeithas yr Iaith heddiw’n hollol iawn wrth dynnu sylw at y dirfawr berygl sydd yng nghynllun y llywodraeth i fynd â phwerau oddi ar yr awdurdodau lleol a’u trosglwyddo i bedwar awdurdod rhanbarthol a fydd yn gwangoau anatebol i bob diben. Datganiad da iawn gan Ffred Ffransis, a da iawn GOLWG 360 am ei gyhoeddi.

Darllenwch fy ysgrif ‘Sir Gwymon a Sir Conbych’ yn fy llyfr Wele Wlad. Dyma’r ateb. A oes unrhyw blaid am gymryd sylw ohono?

Peth arall. Ar ôl hyn fe ddylai Plaid Cymru ddatgan na all hi byth, mewn unrhyw amgylchiad, glymbleidio â Llafur yn y Senedd..

Yn ôl i Nantoer

26 Rhag

GOLWG 360 yn mynd i’r archif ac ailgyhoeddi eitem ar y stori aruthrol boblogaidd yn ei dydd, Teulu Bach Nantoer. Pan gyhoeddwyd yr eitem gyntaf (2013, ar ganmlwyddiant cyhoeddi’r stori) ymatebodd yr hen G.A. â blogiad. Er bod hwnnw i’w gael bellach yn y gyfrol Meddyliau Glyn Adda, dyma fo eto, gan mai da bob amser yw cofio’n clasuron. Da hefyd yw cofio cyfraniad arbennig yr awdures Moelona. Ac yn sgil hynny, cofio pwy oedd prif gynheiliaid ffuglen Gymraeg yn ystod deugain mlynedd cyntaf yr ugeinfed ganrif – Gwyneth Vaughan, Moelona, Kate Roberts, Winnie Parry, Awen Mona, Elena Puw Morgan, Dilys Cadwaladr, Jane Ann Jones …


Wel, Deulu Bach …

Dau deulu Cymreig sydd wedi mynd yn rhan o lafar gwlad. ‘Teulu Abram Wd’ yw’r cyntaf, a aeth yn ymadrodd am deulu mawr, canghennog, – yn enwedig pan fyddai criw ohonynt yn glanio gyda’i gilydd yn rhywle. ‘Ew, dyma deulu Abram Wd wedi cyrraedd!’ ‘Teulu Bach Nantoer’ yw’r ail, yn enwedig mewn cyfarchiadau: ‘Wel Deulu Bach Nantoer, sut mae pawb yma heno?’ ‘Wel, Deulu Bach Nantoer, thâl hi ddim fel hyn welwch chi.’

A dyma’r hen G.A., drwy fenthyca’r teclyn gan ei fab, wedi darllen ei e-lyfr cyntaf. Ie, Teulu Bach Nantoer, wedi ei olygu ar ei ganmlwyddiant gan Siwan M. Rosser gyda rhagymadrodd priodol dros ben, a’i ryddhau drwy’r ddyfais newydd gan Cromen. Da iawn wir.

‘Pam na wnaeth Dalen Newydd hyn, yng nghyfres Cyfrolau Cenedl?’ Ateb, canolbwyntio gormod ar Beddau’r Proffwydi, hithau’n gant oed eleni [2013], hithau’n llawn o’r themâu mythaidd a oedd, mae’n amlwg, yn bethau byw i Gymry 1913, yn arbennig Dychweliad y Plentyn Coll i’r Hen Aelwyd Gymreig.

Aeth trigain mlynedd a mwy heibio oddi ar imi ddarllen Teulu Bach Nantoer o’r blaen. Rwy’n meddwl imi ei fwynhau gryn dipyn yn fwy heddiw na’r pryd hynny, – er gwaetha’r ffaith imi ei gael yn rhodd gan gyd-ardalwr caredig. Tipyn yn ddiniwed oedd hanes y Teulu Bach i hogyn a oedd erbyn hynny wedi treulio oriau difyr lawer, – ie oriau mawr hefyd – uwchben Luned Bengoch a’r Dryslwyn, Capten, Nic a Nic Oedd, Nic Fydd, Nedw a Hunangofiant Tomi, Dai y Dderwen a Siencyn Tanrallt, Madam Wen, Dirgelwch Gallt y Ffrwd a rhai o nofelau Meuryn. Peth arall hefyd. Bu T. H. Parry-Williams, meddai ef, ‘unwaith yn fachgen deg, / Yn gallu llwyr-gredu mewn Tylwyth Teg’. Ond rhaid fy mod i erbyn yr oedran hwnnw – ie, ‘bachgen deg’ oeddwn hefyd – wedi rhoi’r gred honno o’r naill du. Daeth yn ei hôl, rwy’n falch o ddweud, ers llawer blwyddyn, neu o leiaf fe ddaeth llwyr barodrwydd i dderbyn y Stori Dylwyth Teg fel math neu ddosbarth o stori.

Rheswm arall am y mwynhad mawr y tro hwn oedd darllenadwyedd y testun, wedi ei ddiweddaru y mymryn angenrheidiol o ran orgraff ond heb ymyrryd dim oll â’r geiriad (egwyddor Cyfrolau Cenedl hefyd). Wedi gweld paragraff gwyddom y gallwn ddarllen ymlaen yn ddiogel hyderus ddiddamwain, heb berygl camu i bwll o ddiffyg ystyr a chamgystrawen, – fel a all ddigwydd inni ysywaeth mewn peth o’r sgrwtsh anllythrennog a ganmolir ac a wobrwyir heddiw.

Fe ddywedir fod y Teulu Bach wedi gwerthu 30,000 ar ei ymddangosiad cyntaf. Bydd yn ddiddorol gweld sut y gwna ar ei newydd, newydd wedd.

§

Gyda chyhoeddi’r e-lyfr bu tipyn o drafod ar fywyd a gwaith ei awdures, L. M. Owen (Jones wedyn), Moelona. Da iawn o beth yw hyn hefyd. Mi ddywedaf air yma am ddau o blith ei llyfrau niferus.

Yr oeddwn wedi darllen Storïau o Hanes Cymru rai blynyddoedd cyn darllen Teulu Bach Nantoer, a hefyd wedi ei astudio (wedi ei ‘wneud’, fel y dywedem) yn Ysgol Penfforddelen erbyn bod yn rhyw ddeg oed. Teimlaf ddyled iddo o hyd, fel i’w gydymaith, eto o wasg Hughes a’i Fab, ond mor wahanol ei deimlad, Ein Hen, Hen Hanes gan W. Ambrose Bebb. Caf fy hun yn meddwl cryn dipyn amdano y dyddiau hyn, wrth edrych ymlaen at ddiwrnod ‘Ar Wib trwy Hanes Cymru’, sydd i’w gynnal yng Nghanolfan Hanes Uwchgwyrfai, Clynnog Fawr, ddydd Sadwrn 19 Hydref [2013]. Sut mae adrodd dwy fil o flynyddoedd o hanes pobl – ie, fe ddywedwn ni ‘hanes cenedl’ am y tro, heb wynebu’r her o ddiffinio ‘cenedl’ – lle mae un chwaraewraig amlwg yn absennol? Y chwaraewraig honno yw’r wladwriaeth. Pa stori sydd i’w hadrodd lle nad oes gwladwriaeth o gwbl am ran helaethaf y cyfnod, na phrin gysgod o’r un, na fawr obaith sefydlu un? Gallaf ddychmygu rhai o haneswyr Lloegr, er enghraifft, yn dweud fod y peth yn amhosibl. Ond fe waeth haneswyr y Cymry rywbeth ohoni, rywsut neu’i gilydd. Fe ellir sôn am gyflwr y bobl. Fe ellir sôn am sefydliadau, eu twf a’u gwaith. Ac fe ellir sôn am ymdrech unigolion i gadw pethau i fynd. Dyna, yn bennaf, a wnaeth Moelona, o gwymp y Llyw Olaf ymlaen: ymdrechion Owain Glyndŵr, John Penry, Yr Esgob Morgan, Griffith Jones … a rhes o rai eraill hyd at ei hoes ei hun. Gallai pawb ohonom amrywio’r rhestr o unigolion, ond mae’r patrwm yn gwneud synnwyr. Mwy na hynny, mi gredaf ei fod yn gwneud synnwyr hefyd i ni blant, drigain mlynedd yn ôl. Mwy na hynny eto, mae gen i hefyd ryw syniad iddo helpu i’n cadw ar y trywydd iawn.

Heddiw ddiwethaf dyma’r adroddiad ar ‘Y Cwricwlwm Cymreig, hanes a stori Cymru’, gwaith grŵp wedi ei sefydlu gan y Llywodraeth. Dyma ni, ‘bydd angen buddsoddiad sylweddol mewn hyfforddiant mewn swydd ar gyfer pob athro/athrawes’. Digido deunyddiau, mewnosod, arfer da cyfredol, cydlynydd pwnc, ail-strwythuro, mynediad rhwydd &c &c … a holl rwtshi-ratsh arferol jargon byd addysg ein dydd. Ar fy ngwir, petai pob plentyn Cymraeg ei iaith, i ddechrau, yn cael darllen neu ‘wneud’ Storïau o Hanes Cymru Moelona erbyn bod yn un ar ddeg oed, byddai’n gychwyn da iawn. Ac fe ddysgai’r athrawon andros o lot hefyd.

§

Ffynnonloyw, a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer yn 1939, yw’r fwyaf uchelgeisiol o nofelau Moelona. ‘Stori Tair Cenhedlaeth’ y gelwir hi, a daw i’r cof mai dyna a ofynnid yng nghystadleuaeth y nofel, Eisteddfod Castell Nedd, 1934. Gosodwyd Traed Mewn Cyffion (Kate Roberts) a Creigiau Milgwyn (G. Wynne Griffith) yn gydradd fuddugol gan y beirniad, Dr. Tom Richards, mewn dyfarniad dadleuol. Hyd y gwelaf, ni chynigiodd Moelona mo’i nofel hi. Petai wedi gwneud, buasai’n rhaid ei hystyried yn ymgeisydd teilwng. Mae Ffynnonloyw yn stori o gryn graffter, ar y thema ddiosgoi o Chwalfa, yn gofyn yn bryderus ‘beth a ddaw o’r hen deulu, ac o’r hen le?’, ac yn hynny o beth ar briffordd rhyddiaith storïol Gymraeg yr ugeinfed ganrif. Hanes teulu go helaeth o gefndir Moelona ei hun sydd yma, pawb yn ymadael, yn mynd ar wasgar, y rhan fwyaf yn golledig i Gymru, ond un neu ddau’n cael eu hachub fel pentewynion tân. Gyda mwy o drwch (can tudalen arall?), a mwy o fanylder ar rai pethau, gallasai fod yn nofel dda dros ben.

§

A dychwelyd at Deulu Bach Nantoer, oes, mae ambell beth bach od yn y stori. Beth yn union, o ran y stori, yw diben sgwrs yr offeiriad i blant yr ysgol ym Mhennod VI ? Neges O.M. Edwards sydd ynddi, fel y sylwyd yn ystod y drafodaeth y dyddiau hyn. Y mae’n unol â chywair y gwaith, yn wir â rhan mewn creu’r cywair. Ond beth yw ei pherthynas â’r digwyddiadau? A oes perthynas?

Ar ymddangosiad cyntaf ‘y gŵr a’r wraig ddieithr’ (Pennod IV), fe sylwa Ieuan ac Alun ‘fod y dyn yn gwisgo modrwy, un lydan a thlws iawn, ar ei fys bach’. Beth mae Moelona yn ei ensynio?

Y Cymro a’r PETH (7)

6 Rhag

Heddiw, i gloi, cymysgedd fach o ymatebion i ambell beth yn Cyrchu Annibyniaeth Cymru.

● Arfogaeth Cymru Fydd. Faint? Pa fath? Y flaenoriaeth heddiw, un cwch digon arfog i beri bod cwch cario mwd dros Fôr Hafren yn troi yn ei ôl.

● ‘Penadur’ y wladwriaeth Gymreig, chwedl yr adroddiad. Yn ystod fy oes i bu brenhiniaeth, drwy wahaniaethau’n ffurfiol rhwng gwladwriaeth a llywodraeth, yn gymorth tuag at wneud yn bosibl ddemocratiaeth seneddol, a thrwy hynny radd o ryddid personol, mewn chwech o wledydd gogledd Ewrop (Norwy, Denmarc, Sweden, yr Iseldiroedd, Belg a Phrydain). Yn ystod yr un cyfnod – nid drwyddo, ond yn ei ystod – bu gweriniaethau Ewrop yn unbenaethau i gyd ac eithrio tair, sef Iwerddon, y Swistir a Ffindir. Ond pa frenhiniaeth ystyrlon i Gymru? Gan i’r peth fod y fath ffars dros wyth canrif, a oes unrhyw bwrpas neu ddefnydd i’r sefydliad o ‘Dywysogaeth Cymru’, neu’n wir i’r fath gymeriad â ‘Thywysog Cymru’? Mae brenhiniaeth yr Alban yn sefydliad hanesyddol ystyrlon, ond – gan ddal i osgoi darogan – dywed rhyw gosfa ym mawd fy nhroed chwith mai fel gweriniaeth y bydd dyfodol Cymru yn y pen draw OS cychwyn rhywbeth y blynyddoedd nesaf hyn.

● Problem y Gwasanaeth Sifil. Rhydd yr adroddiad bwys mawr ar y ffaith fod y Gwasanaeth Sifil o hyd yn sefydliad Llundeinig, Prydeinig, er bod canghennau ohono’n gwasanaethau llywodraethau datganoledig yr Alban a Chymru. Ydyw, mae’n siŵr ei bod yn ‘Yes Minister’ yn ddigon aml, gyda gweinyddwyr anetholedig yn goruwchreoli’r gweinidogion sydd i fod yn atebol i ni’r etholwyr. Pwy wêl fai ar Priti am roi ambell ram-dam? Ond rhaid imi ddweud mai’r enghraifft waethaf o beth fel hyn i mi sylwi arni yw, nid dim byd yn Senedd Cymru, ond un o swyddogion cynllunio Cyngor Gwynedd (P.C.) mewn ymchwiliad cyhoeddus, Awst 2016, yn datgan yn iach a heb ymgynghori â neb, y gellid newid polisi iaith y sir er mwyn gwneud pethau’n haws i gwmni niwclear Horizon. A glywyd rhywun o arweinwyr y Cyngor (P.C.) yn dweud ‘hei hei’?

● Adran 13 o’r ‘Crynodeb Gweithredol’: ‘Dylai llywodraeth newydd adolygu sector addysg uwch Cymru o’r bôn i’r brig …’. Gwaith angenrheidiol yn wir, yn cynnwys y dasg o greu Cyngor Cyllido newydd a’i aelodau’n deall rhywbeth am Gymru. ‘Adolygu’ gyda golwg ar ba bethau yn arbennig, gallwn ofyn. A fydd yn bosibl o gwbl newid cyfeiriad colegau a ddaeth i fodolaeth dan gysgod y Llyfrau Gleision ac a lesteiriwyd gan Y PETH o ddydd eu sefydlu hyd heddiw? Dan ba fath drefn a thrwy ba fath fframwaith y gellir adfer rhai o’r cryfderau a gollwyd drwy chwalu’r Brifysgol ffederal? A chwestiwn bach cas: ble roedd gwleidyddion P.C. tra roedd llanast yr ugain mlynedd diwethaf yn y ‘sector uwch’ yn digwydd? Gwleidyddion pa blaid, meddech chi, oedd yn sefyll â’u bysedd yn eu cegau, heb yngan na bw na be, pan oedd cynhebrwng Prifysgol Cymru’n mynd heibio gan wireddu hen freuddwyd y gwrth-Gymreigwyr yn y colegau?

● Yr un adran, 13, sy’n sôn am ‘roi ar waith fesurau i annog rhagor o efrydwyr Cymru i aros yng Nghymru i dderbyn eu cymwysterau …’. Amserol ac angenrheidiol iawn, oherwydd yr amlygiad difrifolaf o’r PETH ym mywyd Cymru heddiw yw awydd y dosbarth proffesiynol Cymraeg i’w ddinistrio’i hun drwy anfon ei blant dros y Clawdd i brynu dysg. Ac yn awr. Fe ildiodd llywodraeth Lafur gyntaf Caerdydd i bwysau gan y tair plaid arall i ddechrau rhoi mymryn o fantais ariannol i fyfyrwyr a arhosai yng Nghymru, ac fe ddechreuodd yr effeithiau ddangos dipyn bach. Ond wedyn i chi, pa blaid, o fewn cynghrair ‘Cymru’n Un’, a gydsyniodd i ddadwneud y gwelliant bach hwn?

‘Mesurau i annog’ – os bydd gwir edifeirwch ac wynebu’r broblem? Pres, pres, pres: dyna mae Cymro’n ei ddallt.

● ‘Cynghrair yr Ynysoedd’, sef cyd-ffederasiwn (Undeb yr Annibynwyr), yn hytrach na ffederasiwn (Yr Hen Gorff), rhwng Cymru a’i chymdogion. Perffaith synhwyrol, a drychfeddwl y bu Gwynfor Evans yn ei gyflwyno dros lawer blwyddyn. Rhan yr Ynys Werdd yw’r broblem. Os galwn Chwe Sir Gogledd Iwerddon yn ‘genedl’ (fel y golyga Boris, mae’n debyg, gyda’i ‘Awesome Foursome’), yr ydym yn camarfer y gair ‘cenedl’. Sonnir am ‘bedair sedd yng Nghymanfa Gyffredinol y Cenhedloedd Unedig’. Ond nid sedd i Ogledd Iwerddon, does bosib. Yr un pryd, anodd yw dychmygu Iwerddon gyfan, os unir Iwerddon byth, yn ymuno â chonffederasiwn dan ‘Benadur Prydain’. Am hyn, yn wir ni wn …

● Da gweld adran ar lywodraeth ranbarthol/leol. Yn sicr fe ddylai fod rôl weithredol iawn i daleithiau neu wledydd hanesyddol Cymru, a dylai cantref a chwmwd barhau’n bethau byw. Ni allaf ychwanegu dim at fy hen erthygl ‘Sir Gwymon a Sir Conbych’, sydd i’w gweld bellach yn fy nghyfrol Wele Wlad.

● Ambell beth bach digrif. ‘Bydd Cymru annibynnol … yn annog pobl Cymru i gymryd rhan yn y celfyddydau, chwaraeon a hamdden.’ Yn wir mae dwy ystyr i ‘gymryd rhan mewn hamdden’, sef (i) gwneud dim byd o gwbl, a (ii) ymroi i rywbeth ar wahân i waith. Hyd yma bu’n well gen i (ii) nag (i), ond yr hyn nad oes arnaf ei eisiau yw llywodraeth Cymru Rydd yn fy mhwnio yn f’asennau gan ddweud ‘Hei, dos i gaiacio / cynganeddu / tyfu rhosod / canu trombôn …’. Mae pethau nad ydynt yn fusnes llywodraeth; nac anghofiwn hynny ar boen ein bywyd wrth inni ymdeithio wysg ein cefnau tuag at annibyniaeth !

DIWEDD