Y cymeriad ansicr

22 Hyd

Newydd fod yn gwylio rhifyn diddorol o’r gyfres ‘Dylan ar Daith’, lle roedd Dylan Iorwerth yn dilyn llwybrau’r cymeriad ansicr hwnnw, Goronwy Rees.

Pedwar peth yn fy nharo am y gwrthrych:

1. Mab y Mans i’r carn.

2. Credai Rees mai ‘cenedlaetholwyr Cymreig’ oedd ei wrthwynebwyr yn Aberystwyth, a’r rhai a roddodd yr hwi iddo wedi ei dair blynedd o brifathrawiaeth y coleg. Wel, ie a nage. Cenedlaetholwyr diwylliannol fyddai rhai ohonynt, y mwyafrif efallai; ond yn bennaf aelodau o’r Sefydliad Chwigaidd Prydeinig-Gymreig. ‘Chwigiaid Meddal’ oedd y rhain, a ‘Chwig Caled’ oedd Rees wrth-Gymreig. Ar y gwahaniaeth, gweler bellach fy ysgrif ‘Pwy sy am fod yn Chwig?’, Meddyliau Glyn Adda, t. 95.

3. Trueni na bai Rees wedi cael aros yn brifathro Aberystwyth am rai blynyddoedd wedyn, dyweder hyd ganol y 1960au, er mwyn dod wyneb yn wyneb â’r to o Gymry a ysbrydolwyd gan ddarlith Tynged yr Iaith. Fe gawsid gwrthdaro creadigol.

4. Y peth gorau a wnaeth Rees? Ysgrifennu ei erthygl ‘Have the Welsh a Future?’ yn y cylchgrawn Encounter, 1964, er mwyn i honno yn ei thro ysgogi ymateb anfarwol Harri Webb, ‘Has Goronwy Rees a Future?’, y gallwn ei ddarllen yn y gyfrol A Militant Muse, casgliad o erthyglau H.W. a olygwyd gan Meic Stephens (Seren, 1998). . Darllenwch hi, bobl ifainc yn arbennig, ichi gael gweld sut mae ei dweud-hi !  Yna ewch ymlaen i ddarllen yn yr un gyfrol From Aber without Love’,  sef ymateb gan sgrifennwr Saesneg mor ddisglair ag yntau i atgofion Rees,  A Chapter of Accidents (1972).   Y ddau dro, dyna sodro Goronwy Reesiaid y byd yma fel y dylid.

 

Advertisements

Tynnu Coes ?

15 Hyd

Ydi hi’n ddiwrnod Ffŵl Ebrill, deudwch? Oes rhywun yn rhywle’n tynnu coes.?

Ysgol y Gyfraith ym Mhrifysgol Abertawe yn newid ei henw yn ‘Ysgol y Gyfraith Hillary Rodham Clinton’.

Nid yr hen G.A. sy’n breuddwydio ? Mae hyn yn wir, ydi ?

Wel os felly dyma awgrymu ambell enw arall ar gyfer rhai o adrannau blaengar prifysgolion Cymru:

Ysgol Resymeg Donald J. Trump, Prifysgol Aberystwyth

Ysgol Iaith a Diwylliant Cymraeg George Thomas, Prifysgol Caerdydd

Ysgol Athroniaeth Foesol a Dyngarwch Vladimir Pwtyn, Prifysgol Glyndŵr

Ysgol Economeg Fred the Shred, Prifysgol Bangor

Ysgol Gweinyddiaeth Dryloyw a Dim-Defnyddio-Tun-Blacin Kim Jong Un,  Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant Metropolitan Abertawe Coleg Ceredigion.

§

Ond gwell difrifoli mae’n debyg.

Ie, pathetig.

Chwerthinllyd i’r eithaf.

Allan Ddydd Sadwrn !

12 Hyd

Clawr (8)

Ac ar werth yn Ffair Lyfrau Cymdeithas Bob Owen, Ysgol David Hughes, Porthaethwy, 14 Hydref, 10.am tan 4pm.

Cofiwch am y ffair !

Yn y siopau yr wythnos nesaf.

Neu gellir archebu o: dalennewydd.cymru.

Cyn bod y noson ar ben …

1 Hyd

Ni wyddom eto beth fydd y ffigurau o’r gorsafoedd hynny lle llwyddwyd i bleidleisio. Ambell sylw ‘mewn pensel’ felly.

Ar ôl poeni’n gynharach heddiw fod pymtheg o blismyn wedi eu hanafu, bu raid i’r prif gyfryngau Prydeinig erbyn Newyddion 10.00 adrodd am anafu cannoedd o’r Cataloniaid, a bu raid iddynt ddangos peth o drais arswydus yr heddlu Ffrancoaidd.

Dros y We, a diolch am hynny, gallwn gael darluniau llawer llawnach o’r llanast a grewyd gan wladwriaeth Sbaen, ac o nerth y gwrthsafiad hefyd.

Darlun, er enghraifft, o dyrfa gref wedi cau am nifer o’r plismyn fel na allai’r rheini symud. Bu’r dyrfa’n drugarog dros ben. Gallasai wneud yr hyn a wnaeth rhai o chwarelwyr Arfon ar ‘noson plismyn Manceinion’ yng Nghaernarfon, 1910. Fe geir yr hanes hwnnw mewn amryw o gofiannau Lloyd George, rhai yn gywirach na’i gilydd efallai. Yr adroddiad y byddaf i’n dibynnu arno yw eiddo E. Morgan Humphreys yn y gyntaf o’i ddwy gyfrol Gwŷr Enwog Gynt, tt. 15-17. Diwedd y stori fu i blismyn Manceinion gael eu hebrwng at y trên y bore wedyn i’w hanfon adref, – heb eu helmedau.

Darlun hefyd o’r fyddin fawr o dractorau yn treiglo’n bwyllog i lawr rhyw stryd gan ddod rhwng y plismyn a’r bobl a fynnai bleidleisio. Aeth fy meddwl yn ôl i Gapel Celyn. Onid oedd yno ryw ddau neu dri thractor a allasai gau’r ffordd yn 1957?

Heno bu raid i’r cyfryngau swyddogol ddweud, a dangos, rhai pethau. Croes i’r graen rwy’n sicr, oherwydd mae refferendwm y Cataloniaid, fel refferendwm y Cwrdiaid ddeuddydd yn ôl, yn embaras mawr i’r Sefydliad ledled y byd.

Gobeithio yn awr y bydd digwyddiadau heddiw o gymorth i fudiadau ymreolaeth eraill. Gobeithio y cymer y Sgotiaid sylw. Bu’r Cataloniaid yn gefnogol iawn iddyn nhw yn 2014.

Lle Cymru druan yn hyn oll ? Rhy ddigalon yw meddwl. Eto i gyd, cofiwn hyn:

Rwy’n cofio’n dda iawn mai’r mantra yn hanner cynta’r 1960au, y peth diogel, derbyniol i’w ddweud a’i gredu mewn cylchoedd a’u hystyriai eu hunain yn ddoeth a blaengar, oedd bod y byd yn symud yn ddi-droi’n-ôl at unedau mwy. Heddiw mae’r byd yn wahanol iawn.

Gallwn roi dyddiad a lleoliad i ddechrau’r newid. Caerfyrddin. 14 Gorffennaf 1966.

 

 

 

 

Y Ddau Beth Mawr

28 Med

Dyna ni wedi bod yn nodi ugain mlynedd oddi ar ein pleidlais dros fesur o ddatganoli. Byddwch yn sylwi ar y gair niwtral ‘nodi’. Dathlu? Go ychydig.

Y dyddiau diwethaf bûm yn gofyn yn ddifrifol i mi fy hun, beth fu’r ddau beth mawr yng ngwleidyddiaeth Cymru oddi ar sefydlu’r Cynulliad. A dyma’r ateb:

(1) Llai o siaradwyr Cymraeg, yn ôl ffigurau Cyfrifiad 2011.

(2) Cyhoeddiad Carwyn Jones yng Ngorffennaf 2012 y bydd ‘mwy na chroeso’ i longau Trident angori yng Nghymru.

Beth yw diben cael ymreolaeth? Beth yw pwrpas unrhyw ymgais wleidyddol yng Nghymru? Dau beth canolog:

(1) Diogelu’r Gymraeg.

(2) Ymryddhau oddi wrth y meddylfryd Prydeinig imperialaidd.

A dyma ni wedi methu yn y ddau beth. Wedi cymryd camau yn ôl yn y ddau gylch hanfodol.

A ddywedwn ni felly ‘tyrd yn ôl John Redwood’? A oedd Cymru drigain mlynedd yn ôl, gyda Henry Brooke yn ‘Weinidog Materion Cymreig’, yn fwy o genedl nag ydyw heddiw? Mewn rhai pethau pwysig, oedd, yn bendant. (Gallwch ddarllen eto’r hen flogiad ‘ Y Genedl Goll’.) Ond ni allwn fynd yn ôl i’r fan honno; mae’r egnïon oedd yn ein cynnal y pryd hynny wedi darfod amdanynt, a dyna pam yr ydym heddiw’n methu’n lân â magu arweiniad. Rydym yn cael y llywodraeth yr ydym yn ei haeddu.

Dau fethiant arall, symtomau o’r un gwendid. Nid methiannau llywodraeth yn hollol, ond methiannau y gallasai llywodraeth effro, efallai, wneud rhyw bethau i’w hatal.

(1) Dinistr Prifysgol Cymru. Na thwyllwn ein hunain. Beth oedd tu ôl i hyn? Gwrth-Gymreigrwydd pur mewn potel sôs. Gweler eto’r hen flogiad ‘Hen Ddarn o Bapur’.

(2) Diwedd Y Cymro. Pobl yn eu hoed a’u hamser wedi llwyddo i gladdu’r olaf o’u papurau newydd seciwlar wythnosol. ‘Llac ei afael a gyll.’ Camp arbennig mewn diffyg clem. Hyd nes ceir rhyw adferiad sylweddol yn y maes hwn, ni byddwn yn haeddu dim ond ein cicio.

Serch hyn i gyd, nid oes ond un cyfeiriad. Ymlaen.

Dyna pam yr oeddwn yn falch o groesawu’r mudiad ‘Yes Cymru’ dri thro yn ôl. Nid oes llinell glir rhwng deisyfu annibyniaeth wleidyddol ac amlinellu rhaglen ar gyfer y wladwriaeth annibynnol pan ddaw. Ond gwêl ‘Yes Cymru’ yn ddigon clir mai hyn-a-hyn y gall ei wneud o’r ail beth, fel mudiad annibyniaeth di-blaid. Mae’n datgan yn gwbl briodol : ‘Y perygl diogelwch mwyaf i Gymru yw ein cysylltiad â pholisi tramor y Deyrnas Gyfunol’. Y tu hwnt i hyn, ni all gynnig rhaglen, ac ni ddylem ddisgwyl hynny.

Drosodd felly at y pleidiau, ac yn benodol at ein plaid genedlaethol yn ei gwendid endemig. Bu tipyn o fwmian yn erbyn yr arweinyddiaeth eto’r wythnosau diwethaf yma. Ond gofynnaf hyn: pe bai arweinydd Plaid Cymru y dyddiau hyn yn unrhyw un heblaw Leanne, oni fyddai digon o leisiau’n dweud ‘mae’n hen bryd i’r Blaid gael arweinydd o’r De-Ddwyrain, yn siarad yr un acen â’r bobl a heb fod â’r Gymraeg yn iaith gyntaf’? Nid oes unrhyw arweinydd gwell, nac agos cystal, yn unman o fewn golwg. Mae’r gwendid ym mêr esgyrn y Blaid, a’r amlygiad diweddaraf, truenusaf ohono yw penderfyniadau Cyngor Gwynedd ar faterion tai a chynllunio.

Beth ddylai fod polisïau gwir blaid genedlaethol yng Nghymru’r dwthwn hwn? A oes unrhyw rai yn rhoi eu pennau ynghyd?

Cwestiwn cyfansoddiadol

23 Med

Wel ar fy ngwir, dyna’r Arglwydd wedi ei gyhuddo o regi yn y seiat !

Y cwestiwn mawr cyfansoddiadol yw, a yw’r Blaid Annibynnol yn mynd i’w ddisgyblu?

A welir ef yn y cwt ci gyda Neil McEvoy? Ac os daw hi i hynny, pa bryd y caiff y chwip yn ôl ?

Disgwyliwn glywed gan swyddogion y Blaid Annibynnol.

Pwy arall … ?

20 Med

Wel, dyna Neil McEvoy ‘yng nghwt y ci’ unwaith eto, am ‘dorri rheolau’r Blaid’.

A yw ‘torri’r rheolau’ yn gyfystyr â mynd yn groes i’r polisi?

Un o bolisïau’r Blaid yw ‘dim mwy o niwclear’.

Onid oes yna ryw Aelod neu Aelodau Cynulliad eraill o’r un blaid wedi mynd yn erbyn y polisi hwn?

Pwy hefyd? A oes rhai o’r darllenwyr yn cofio?