Archif | Gorffennaf, 2017

Diwedd Y CYMRO, diwedd y Cymro ?

2 Gorf

Yn y flwyddyn 1814 sefydlodd Joseph Harris, ‘Gomer’ ei bapur Seren Gomer, mewn pryd felly i adrodd am Waterloo dan y pennawd ‘Brwydr Waedlyd’. Dwy flynedd fu oes y Seren, yr wythnosolyn Cymraeg cyntaf, ond bu’n gychwyn i rywbeth mawr. Erbyn chwarter cyntaf yr ugeinfed ganrif yr oedd digon o bapurau Cymraeg wythnosol fel y gallai darllenydd, mewn rhai ardaloedd o leiaf, gael dau bob dydd ac ambell un dros ben.

A dyma ni heddiw. A ddaeth y Cymro olaf i’r tŷ yma echdoe?

Yr oedd anawsterau’r Cymro dros y blynyddoedd diwethaf yn ddigon amlwg. Yr amlycaf, ac achos llawer o’r anawsterau eraill, oedd diffyg buddsoddi. I gynnal y math hwn o gyhoeddiad yn foddhaol yr oedd angen pedwar neu bump o ohebwyr gweithgar, llawn-amser, fel oedd gan Y Cymro ar anterth ei lwyddiant dan John Roberts Williams. Heb y rheini, i fwydo straeon newydd, difyr am bobl a phethau ar lawr gwlad, y dewis yn rhy aml oedd llenwi’r papur â datganiadau dienaid cyrff cyhoeddus. I wrthbwyso’r rhain yr oedd gan Y Cymro ddau neu dri o golofnwyr da, a dôi ambell lythyr digon ergydiol.

Ond y tu ôl i bob gwendid neu fethiant ar ran perchenogion y papur, yr oedd – ac y mae – pethau mwy gwaelodol, sef gwendid a methiant y Cymry. Fel yr wyf wedi dweud droeon o’r blaen, syrthiodd cylchrediad y papurau Cymraeg nid am eu bod yn bapurau gwael, ond pan oeddent yn bapurau da. Y rheswm? Y Cymry’n troi’n Saeson, yn diflannu.  Y Faner, yr Herald … ac yn awr Y Cymro : camau tuag ebargofiant.

Tri pheth nad ymddengys eu bod wedi helpu. (1) Ymddangosiad a thwf ‘newyddiaduraeth’ fel pwnc coleg. (2) Twf addysg Gymraeg. (3) Twf dosbarth proffesiynol Cymraeg cefnog, dibynnol ar ddau beth sef (a) yr iaith Gymraeg, a (b) y wladwriaeth.

Drwy’r rhan helaethaf o’r ugeinfed ganrif bu ysgol o feddwl ymhlith y Cymry a ddaliai mai yn ddiwylliannol yn unig y gellid gwneud rhywbeth ohoni; neu a gyrru ei dadl i’r pen, nad oes dyfodol gwleidyddol i Gymru. Heddiw, gyda sedd seneddol Arfon wedi mynd yn un drwch blewyn o ffiniol, arweinir rhywun i ofyn tybed nad oedd y garfan hon yn iawn wedi’r cyfan. Ond edrycher, a gwrandawer, ar ein byd diwylliannol. Pa arwyddion cadarnhaol sydd yma?

Rhag bod yn gwbl benisel, enwaf un, sef awydd a phenderfyniad cymaint o awduron ifainc i sgrifennu nofelau Cymraeg.

Hefyd y modd y mae’r papurau bro, hyd yma beth bynnag, yn dal eu tir. Un o ychydig, ychydig lwyddiannau’r deugain mlynedd diwethaf. (Nid wyf yn anghofio chwaith am y papurau enwadol; ond gyda’u hymgais i fod yn eciwmenaidd, aeth llawer o’r sbonc allan o’r rhain.)

Fel yr wyf yn dweud yn wastad, dylai cymuned o hanner miliwn fedru cynnal tri neu bedwar o bapurau DYDDIOL. Ond, yng nghanol y llanast heddiw, dowch inni weld a ellir codi un papur wythnosol ar ei draed unwaith eto.

Pwy ddaw i’r adwy? Mae sôn am ‘Gyfeillion y Cymro’. Hei lwc yn wir. Os gofyn rhywun, ‘Pam na ddaethoch chi i’r adwy, gwmni Dalen Newydd Cyf.?’, ni allaf ond cynnig eich bod yn darllen eto fy nwy hen eitem Gwasg Mewn Gwasgfa a Papurau a Phleidiau. Fel cwmni ac fel teulu fe gollasom arian mawr, ddeng mlynedd yn ôl, wrth geisio gwneud rhywbeth ym myd y wasg. Ryw ddiwrnod, efallai yr adroddaf y stori warthus, fel y gwrthodwyd ein cefnogi – h.y. gwrthod ateb llythyr o gwbl – gan ein cynrychiolwyr etholedig ar ddau wastad (Ewrop a Chynulliad). Ffordd sicr o golli fôt, a dyna fu. Down yn ôl eto at y cwestiwn: beth yn y byd mawr sy’n bod ar Blaid Cymru? Beth yn y byd mawr y bu hi’n trio’i gyflawni dros y pymtheng mlynedd diwethaf?