Archif | Tachwedd, 2013

Cwestiwn i’r Cymry

21 Tach

Simon Brooks a Richard Glyn Roberts, gol., Pa beth yr aethoch allan i’w achub?   Ysgrifau i gynorthwyo’r gwrthsafiad yn erbyn dadfeiliad y Gymru Gymraeg (Gwasg Carreg Gwalch, 2013), £10.00.

Yr hen G.A.’n gofyn  mewn siop lyfrau, ‘Ydi Pa Beth yr Aethoch Allan i’w Achub?  wedi cyrraedd?’   Cynorthwy-ydd (gobeithio, nid perchennog y siop):  ‘O, ia. Llyfr ’ta cylchgrawn ydi o?’  Yn awr, ddarllenwyr y blog hwn, petaech chi’n cychwyn cylchgrawn Cymraeg newydd, fyddech chi’n rhoi Pa Beth yr Aethoch Allan i’w Achub? yn deitl arno?  Awgrymodd y cwsmer, pe bai’r llyfr wedi cyrraedd, y byddai’r siopwraig yn cofio darlun y clawr.  O, oedd, erbyn meddwl. Roedd yno gopi. Reit ar waelod rhyw resel, ar lefel traed, bron o’r golwg.  Dyma lyfr y byddai’n dda, fel arbrawf mewn gwerthu, gwneud mynydd ohono yn y ffenest, neu yng nghanol y siop, am ryw wythnos, i drio cael i bennau pobl fod yma rywbeth gwahanol, rhywbeth o bwys.  ‘Stack ’em high and sell ’em hard’, weithiau?  Onid oes yna ryw ddiffyg ‘mynd amdani’?  Onid oes yna, a benthyca gair Maggie Thatcher, ryw agwedd  ‘wet’?  Onid oes, chwedl yr hen ymadrodd, ‘isio sgŵd’?

Beth bynnag, dyma gael y llyfr, a’i ddarllen yn bwyllog, ofalus, gan gael ohono lawer o ddiddordeb, ie llawer o ryw fwynhad – er rhyfedded y gair, a’r testun yn un mor boenus. Mwynhad, o weld bod rhywrai o leiaf yn fodlon mynd i’r afael â rhai pethau eto, wedi’r flwyddyn o ddistawrwydd syfrdan a ddilynodd gyhoeddi ffigurau iaith 2011.  Difyr hefyd y cyfeirio mynych at griw o feddylwyr Cyfandirol a thraws-Iwerydd a’u henwau gan mwyaf yn newydd.  Ni fu’r fath yfed o ffynhonnau estron er pan oedd R.T. Jenkins ac Ambrose Bebb, W.J. Gruffydd a Saunders Lewis yn cloriannu negeseuon meddylwyr Ffrengig nid llawer llai na chanmlwydd yn ôl.  Deallusion Ffrengig yw’r rhan fwyaf o’r proffwydi newydd hyn hwythau, ac arnynt arlliw ôl-Farxaidd.  Mae’r hen sgeptig yn cyrraedd am y pot halen yn syth, ond heb eu darllen ni pherthyn imi awgrymu mai siarlataniaid ydynt i gyd.   Ar bethau fel ‘cymdeithaseg gorthrwm’ a’r angen am ddatgelu hwnnw ‘yn y mannau lle mae fwyaf cuddiedig’, mae eu sylwadau’n ddiddorol iawn ac yn swnio’n dra pherthnasol i’n cyflwr ni.

Y ddau brif elyn

Fel y pwysleisir ar ddechrau’r llyfr, fe gynrychiolir ynddo farnau gwahanol.  Serch hynny mae iddo brif berwyl, a hwnnw’n un clir iawn.  Ei ddadl fawr yw fod i’r Cymro heddiw ddau brif elyn newydd, neu o leiaf ddau nad oeddem wedi eu hadnabod a’u henwi o’r blaen.  Dwyieithrwydd yw’r naill.  Datganoli, ymreolaeth neu genedlaetholdeb sifig yw’r llall. Rhyfedd yntê, a ninnau dros ddegawdau wedi gosod ein ffydd yn y rhain gan feddwl eu bod  yn ddau biler yr achos.  Os yw hyn oll yn eich taro, ddarllenwyr, yn rhyfedd, yn anghyfarwydd, yn heresïol, – darllenwch y llyfr.   O hyn ymlaen ni byddaf yn ei ‘adolygu’,   dim ond codi ambell bwynt o ambell bennod.

Beth yw Cymro a beth yw Sais ?

‘Pwy yw’r Cymry?  Hanes enw’, yw teitl y bennod gyntaf, cywaith gan y ddau olygydd.   Cefais ddarllen y bennod hon mewn drafft, a hyd y cofiaf mae fy ymateb heddiw yn ddigon tebyg i’r hyn oedd ar yr olwg gyntaf honno. Atebir y cwestiwn drwy bwyso ar arfer y cenedlaethau, ac ar lafar gwlad heddiw:  ystyr ‘Cymro’ yw  un sy’n medru Cymraeg.  Rhaid cytuno i raddau mawr iawn, gan na ellir gwrthod y dystiolaeth.   Fel y nodais o’r blaen (os iawn y cofiaf), pan ddown at gyfieithu  y cyfyd rhai cymhlethdodau.  Sut mae cyfieithu ‘Cymro’ i’r Saesneg? A ‘Welshman’ i’r Gymraeg?  Sut mae cyfleu yn Saesneg yr hyn sy’n fformiwla gryno ac ystyrlon i ni, ‘Cymraeg a Chymreig’?   ‘Cymry’, medd casgliad y bennod, gan enwi enghreifftiau, yw pawb, o ba darddiad bynnag, sydd wedi dysgu’r Gymraeg yn drylwyr ac wedi dod  yn ‘gymathedig’.  A yw arfer gwlad yn ategu hyn?   Onid ‘Sais wedi dysgu Cymraeg’ a ddywed y Cymro, hyd yn oed am y gorau?   A dyma  reol arall:  bydd Cymro sydd wedi dysgu’r Saesneg yn dda yn mynd yn ‘Sais da’,  –  dyfynnir enghreifftiau yma.  Ond nid yw’n digwydd y ffordd arall.  Ni bydd Sais sydd wedi meistroli’r Gymraeg, ni waeth pa mor rhagorol, byth yn mynd yn ‘Gymro da’.  Term am Gymro diwylliannol-weithgar yw hwnnw, a magodd ystyr eironig, Cymro anwleidyddol.

Am yr hen ddynodiad ‘Cymro di-Gymraeg’, rhaid cytuno â’r awduron fod rhywbeth digon chwithig ynddo. Gwaeth fyth y fersiwn Saesneg (byddai darlithydd ym Mangor flynyddoedd yn ôl yn agor pob sylw â  ‘speakin’ as a non-speakin’ Welshman …’).   Eto mae’n anodd ei osgoi weithiau. Ni allai’r Sais yn ei fyw dderbyn mai Sais oedd Neil Kinnock, a throdd canlyniad etholiad cyffredinol ar hynny.  Meddyliwch am Sais o’r iawn ryw, Sais a chanddo  hunan-barch ei genedl.  Ni all hwn byth dderbyn honiad Cymro o’r De, ‘English I am, see’, na honiad hogyn o Fangor, ‘English me, ay’.

Sifig, ethnig &c.

‘Dygaf fy nghyffes,’ chwedl yr hen awduron, bûm innau’n tybio, nid mor bell yn ôl, ac fe’i dywedais mewn print unwaith neu ddwy,  mai ‘cenedlaetholdeb sifig’ oedd y nod, ond y byddai ‘cenedlaetholdeb ethnig’ yn well na dim yn y cyfamser.   Rhowch ‘gwladgarwch’ yn lle ‘cenedlaetholdeb’ am y tro os mynnwch chi.  Sail y dybiaeth hon oedd y byddai cyfrifoldeb sifig Cymreig yn golygu cyfrifoldeb am ddiogelu, cynnal a meithrin cyfanswm y pethau a berthyn i Gymru, yn cynnwys y Gymraeg.  ‘Tybiaeth eithafol naïf,’ fe ddywed golygyddion y gyfrol efallai.   A wyf am newid fy meddwl?  Os gwnaf, dau beth a fydd wedi f’arwain at hynny. Yn gyntaf, profiad pedair blynedd ar ddeg o  fyw yn y Gymru ddatganoledig;  ac yn ail, dadleuon y llyfr hwn.  Ni ddylwn roi’r argraff ychwaith fod y llyfr yn ffafrio ‘cenedlaetholdeb ethnig’.   Nid yw o blaid unrhyw genedlaetholdeb, hyd y gwelaf. Ond yn y diwedd, nid wy’n credu y newidiaf fy meddwl yn llwyr. Fe erys eto dasgau sifig i’w cyflawni, ac ni welaf y gellir gwneud hynny ond o fewn fframwaith mudiad ymreolaeth. Dyna’r mater, er enghraifft, o greu rhanbarth gweinyddol Cymraeg, rhywbeth tebyg i hen syniad Adfer efallai, a syniad y rhoed iddo gredinedd newydd gan awgrymiadau Adam Price.  I’w greu byddai gofyn cynllunio ac adeiladu gofalus dros ben, a phenderfynol yr un pryd.  Mae un bennod yma, ‘Cenedlaetholdeb’, t. 160, yn ymwrthod â phob adeiladu, os wyf yn deall ei brawddeg agoriadol yn iawn.  ‘Ni fydd gwleidyddiaeth wir ryddfreiniol yn ymdroi â sefydlu neu adsefydlu hunaniaeth ond bydd yn canolbwyntio yn hytrach ar ddileu gormes yn ei amryfal weddau.’  Mae gennyf lawer iawn o gydymdeimlad â’r olygwedd Fanicheaidd hon.  Rwyf innau wedi teimlo erioed mai dileu, dadwneud, dymchwel, disodli yw tri chwarter tasg gwleidyddiaeth oleuedig.  Eto fe erys y chwarter sydd ar ôl, ac fe ddaw’r diwrnod  i ddechrau gosod bricsen ar fricsen drachefn.

Y gelynion llai

Nid wyf am grynhoi dim o’r hyn a ddywed y llyfr am y ‘ddau elyn mawr’, Dwyieithrwydd a Datganoli.  Yn sgil y ddau hyn fe ffynna rhai gelynion llai.  Cyfieithu ar y pryd yw un, peth y mae gan Richard Glyn, drwy brofiad helaeth, farn am ei wir effeithiau.  Bathu termau yw un arall.  Dyma eiriau R.G.:   ‘Mae puryddwyr ieithyddol … , yn neilltuol drwy gyfrwng geiriaduraeth derminolegol, yn atgynhyrchu gormes drwy sefydlu norm safonol newydd in vitro sy’n dyrchafu’r iaith uwchlaw (hynny yw, ar draul) ei siaradwyr.   … Mewn geiriaduraeth derminolegol, glos ar y Saesneg yw’r Gymraeg yn ddieithriad ac amcan gweithgarwch terminolegol yw cyfleu union ystyr y gair Saesneg yn Gymraeg, gan ymdrechu i sicrhau cyfatebiaeth semantig lwyr rhwng y gair Cymraeg a’r gair Saesneg gwreiddiol.  Yn y modd hwn cyplysir cylch semantaidd geiriau Cymraeg wrth ystyr y geiriau Saesneg cyfatebol, gan rwystro neu annilysu datblygiad semantaidd amgen a chadarnhau perthynas o ddibyniaeth.’  Ai’r ystyr yw na ddylem fathu termau o gwbl, nac arfer unrhyw newyddeiriau bathedig?  Wedi treulio deunaw mlynedd uwchben y gwaith o lunio geiriadur, a yw’r hen G.A. yn ddyn euog, yn un o anghymwynaswyr y Cymry?  Wel, mi ddywedaf hyn.  Wrth inni ddechrau ar Eiriadur yr Academi, yr oedd Bruce Griffiths a minnau’n bur gytûn ar ddwy egwyddor, a gobeithio na bu gwrthdaro rhwng y ddwy yn rhy fynych. Yr egwyddor gyntaf, wedi ei chorffori mewn cyfarwyddiadau i’n cynorthwywyr, oedd:  unrhyw beth a ddywedir yn Saesneg, fe ellir ei ddweud yn Gymraeg;  peidiwch byth ag ildio; peidiwch â gadael bwlch; cynigiwch rywbeth. A’r ail egwyddor: peidiwch â bathu os medrwch chi beidio; yn lle bathu, meddyliwch, a gofynnwch i chi’ch hun beth y byddai’r Cymro yn ei ddweud.   Er inni gynnwys cannoedd lawer o newyddeiriau, am eu bod yn bod, am fod eraill yn eu harfer, gobeithio fod y ddwy egwyddor fawr hyn yn tywynnu drwodd ar ddiwedd y gwaith. A bellach gweler yr hyn y ceisiais ei gyfleu ar dudalen 8 o’r gyfrol Eira Llynedd ac Ysgrifau Eraill gan W.J. Gruffydd

Y cwestiwn

Cwestiwn i’r mudiad cenedlaethol yng Nghymru oedd ‘pa beth yr aethoch allan i’w achub?’ pan ofynnwyd ef gan J.R. Jones bum mlynedd a deugain yn ôl.  Dyna ydyw eto. Yn y cyd-destun politicaidd cyfyng, mae’n gwestiwn priodol iawn i blaid nad oes iddi enw ond ‘Plaid’, na dim i ddweud plaid pa beth ydyw.  Mae’n gwestiwn ehangach hefyd, a daw adeg yn hanes y rhan fwyaf o fudiadau gwleidyddol a lled-wleidyddol pryd y mae’n briodol ei ofyn. At ei gilydd y mae’n fwy perthnasol i bleidiau’r ‘chwith’, fel y dywedir, y rheini a grewyd i geisio newid y byd ac sy’n dal i’w hystyried eu hunain yn ‘ddiwygiadol’ neu ‘flaengar’.  Fe ddaw’r pwynt hwnnw ar y daith lle bydd y rhain nid yn unig yn anghofio’r hyn yr aethant i’w achub, ond hefyd yn troi yn eu carn a dechrau gweithio yn erbyn y peth hwnnw.  Darllener Dyrchafiad Arall i Gymro yn y gyfrol Dramâu W.J. Gruffydd, ac efallai y gwelir nad yw hi mor ddiniwed.  Mae’r ‘system’ yn llyncu pawb ond y cryfaf, ac mae’r ‘ormes gudd’ a ddadansoddir gan  Pierre Bourdieu, un o broffwydi’r gyfrol hon, ar waith yn barhaus.  Ond fe all hyn ddigwydd i bleidiau a mudiadau’r Dde hefyd, er yn llai aml.  Yn ei araith am ‘Wind of Change’ ym 1968 fe dderbyniodd ac fe gyhoeddodd Harold Macmillan ddiwedd yr Ymerodraeth Brydeinig, ynghynt nag y byddai unrhyw arweinydd Llafur wedi gwneud, rwy’n amau. Ysgubwyd y Cadfridog de Gaulle i rym ar don o Algérie Française, ond o fewn pedair blynedd yr oedd wedi cydsynio ag annibyniaeth Algeria gan saethu rhai o’i hen gefnogwyr.  Etholwyd Richard Nixon i barhau ac i ennill rhyfel Viet-nam, ond fe’i tynnodd hi i ben. Mae yna ryw reidrwydd i achub y blaen ar yr ochr arall o hyd, mae hwnnw’n tynnu pleidiau o’r ddwy ochr tua’r canol, ac yn y brys i feddiannu’r canol mae yna fethu stopio, gydag effeithiau sydd weithiau’n dda ac weithiau’n ddrwg.  Digwydd yr un math o broses y tu allan i’r ymrysonau pleidiol.  Cawn swyddog hyrwyddo’r Gymraeg o fewn rhyw sefydliad yn deffro ryw fore a’i gael ei hun yn swyddog cadw’r Gymraeg yn ei lle.  Cawn gymdeithas dai a ddechreuodd arni yn prynu tai a’u gosod i Gymry, yn sydyn yn dechrau codi fflatiau newydd sbon a’u gosod  i fewnfudwyr.   Cawn Fwrdd Dysgu trwy’r Gymraeg Prifysgol Cymru yn gweithredu am dair blynedd ar ddeg fel Bwrdd Rhwystro Coleg Cymraeg Ffederal. Mewn cyfarfod o’r corff ‘Hunaniaith’ yng ngwanwyn 2010 cefais fy hun yn gofyn ‘ai fi sy’n drysu ’ta ydi pawb yma wedi newid ochr?’.

Tynnu’n groes

Fel gwaith J.R. Jones, cynnig beirniadaeth y mae’r gyfrol hon, nid cynnig rhaglen.  Wrth feirniadu a rhybuddio, yr oedd  J.R.J. yn ysbrydoli hefyd. A oes ysbrydoliaeth bellach, ynteu a yw creu’r Cynulliad, a thair Deddf Iaith, wedi dihysbyddu’r posibiliadau ac wedi amlygu’r cyfyngiadau sydd arnom?  Braidd-gyffwrdd y mae’r ysgrifau hyn ag unrhyw atebion.  ‘Priod iaith’?  Bro Gymraeg newydd?  Senedd i’r Cymry (o’i chyferbynnu â ‘Senedd i Gymru’)?  ‘Cymuned Iaith’ (o’i chyferbynnu â chenedl)?  Esiampl Catalonia?  Esiampl Gwlad y Basg?  Disgwyl diwedd ‘gwleidyddiaeth neoryddfrydol ein gwladwriaethau seneddol-gyfalafol’?  Dro ar ôl tro, caf y teimlad mai cythru i welltyn sydd yma, ac efallai bod hynny’n adlewyrchiad cywir o’n cyflwr ni bellach. 

Tynnu’n groes yw pwrpas y gyfrol.  Tynnu’r gorchudd.  Dadrithio. Mae hynny’n beth llesol ac angenrheidiol bob amser.  Dof yn ôl at y ddrama Dyrchafiad Arall i Gymro.   Neges y parsel i’r gwleidydd Ifan Morris oedd ‘pa beth yr est ti allan i’w achub?’    Fe weithiodd, o leiaf yn yr ystyr o chwalu’r ‘ormes gudd’ ym meddwl Ifan.   Byddai’n dda pe câi’r ysgrifau hyn yr un effaith ar ‘rai pobl yng Nghymru’ chwedl W.J. Gruffydd ei hun.

Advertisements

Mentro dros Gymru

17 Tach

 

Drama Newydd ar gyfer Theatr Bryn Terfel

gan Glyn Adda

(Cyhoeddwyd yn GORIAD, papur bro Bangor)

 

Cymeriadau

                        Melangell Angharad Rhydderch (cynrychiolydd Menter Iaith Bangor)

                        Jordan Wyn (un o’r trigolion iau)

                        Aysha Wyn (ei chwaer)

                        Leusa Jôs (un o’r hen drigolion)

                        Tiara (ei hwyres)

                        Cyrnol Monty Codswallop (RWF, wedi ymddeol)

                        Y Cynghorydd Brython Gwynedd (Plaid)

                        Derbynwraig ym Mhrifysgol Bangor

 

Golygfa 1

Drws t^y Jordan ac Aysha

Melangell yn canu’r gloch.  Daw Jordan i’r drws.

MEL:              Bore da!  Galw ar ran Menter Iaith Bangor.

JORDAN:        Wha’ ?

MEL:               Menter Iaith Bangor.

JORDAN:        Wozza’ ?

MEL:               Trio hybu’r Gymraeg fel iaith fyw yn y gymuned.  Mae’r pamffled yma’n esbonio …

JORDAN:        Can’t read it, no?

MEL:               Ydach chi’n medru Cymraeg?

JORDAN:        Used to, ay.

MEL:               Pa ysgol aethoch chi?

JORDAN:        Tryfan, ay.

MEL:               Croeso ichi ddod i’n cyfarfodydd ni.  Ydach chi’n meddwl bydd gynnoch chi ddiddordeb?

JORDAN:        No’ really, no.

MEL:               A, wel, neis cyfarfod chi.

Melangell yn mynd.  Daw Aysha at Jordan.

AYSHA:          Wha’ wuz  tha’ ?

JORDAN:        Josgin thing, ay.

AYSHA:          Wotcha do?

JORDAN:        Nuthin, no.

AYSHA:          No nuthin?

JORDAN:        No, no ?

Golygfa 2

Drws  t^y Leusa Jôs

Melangell yn canu’r gloch.  Daw Leusa i’r drws.

MEL:               Bore da.  Mrs Jones?

LEUSA:           O-o-o-o-o-oh, ia del.

MEL:               Galw ar ran Menter Iaith Bangor, Mrs Jones. Ydach chi wedi clywed am y fenter gyffrous yma?

LEUSA:           Oedd ’na  rwbath yn papur ’doedd. 

MEL:               Oedd, rydan ni am wneud yr iaith yn rhan fyw o fywyd y ddinas.

LEUSA:           O-o-o-o-o-o-o-o, ia. ’R unig beth ydi, Saeson sy’n dwad â gwaith, ’te

MEL:               (Tri peidio gwylltio)  Wel … wn i ddim. Ella liciach chi ddarllen y pamffled yma, Mrs. Jones.

LEUSA:           Ydi o yn Gymraeg, ydi?  Fasa Mam druan yn medru ddarllan o tasa hi’n fyw. Bechod..

MEL:               Si^wr medrwch chi ddarllen o.

LEUSA:           Cymraeg Sowth ydi o, ia?  Mae ’na ryw eiria mawr, ’does?

Daw Tiara i’r drws

MEL:               (Trio dangos diddordeb)   Ew, pwy ydi hon?

LEUSA:           Tiara, ’de del? 

MEL:               Helô, Tiara.

LEUSA:           Sê helô tw ddy ledi, Tiara.

TIARA:            I  go’ some swee’ies.

MEL:               Efo  Nain heddiw, ia Tiara?

LEUSA:           Wrth ’i bodd efo Naini,  ’twyt del..

MEL:               Wel, well i mi fynd.

Golygfa 3

Drws  t^y Cyrnol Codswallop

Melangell yn canu’r gloch.  Daw’r Cyrnol i’r drws.

MEL:               Bore da!  Galw ar ran Menter Iaith Bangor.

CYRNOL:       Most awfully sorry, my dear.  I can just about make out ‘borry dah’. Should ’ve learnt it years ago, shouldn’t I?

MEL:               Calling on behalf of Bangor Language Venture …

CYRNOL:       Oh my goodness me!  Are you going to burn my house down?

MEL:               No, no, nothing like that, Mr …. Mr …

CYRNOL:       Codswallop, Monty Codswallop.

MEL:               We’re a thoroughly constitutional movement, Mr. Codswallop, trying to encourage the use of Welsh as a living language in the community.

CYRNOL:       I say, that’s jolly decent of you!  Must keep up these dialects you know!  That’s what I always say, what?

MEL:               May I leave this pamphlet with you?

CYRNOL:       You’ll have to translate it for me.

MEL:               English on the other side.

CYRNOL        All well, no excuse then!  I shall certainly read it.

MEL:               Nice to have met you, sir.

CYRNOL:       Pleasure’s mine, my dear. G’bye … Oh, hold on … Here’s a fiver for the good cause.

MEL:               O, diolch yn fawr!   Diolch yn fawr iawn!

CYRNOL:       Jock yn ffaw!  And the best of British luck to you!

Golygfa 4

Drws  t^y’r Cynghorydd Brython Gwynedd

Melangell yn canu’r gloch.  Daw’r Cynghorydd i’r drws.

MEL:               Bore da. Galw ar ran Menter Iaith Bangor.

CYNGH:         Ew ia, Menter Iaith Bangor! Da iawn! Hen bryd cael rwbath fel hyn ym Mangor Fawr yn Arfon!

MEL:               Si^wr byddwch chi’n cefnogi ni, Mr. Gwynedd.

CYNGH:         Cefnogi?  Bydda’n tad!  Efo chi bob cam! Cant y cant! Safwn yn y bwlch! Yma o hyd!

MEL:               Rydan ni’n poeni dipyn bach am y datblygiad tai diangen ’ma ym Mhenrhosgarnedd …

CYNGH:         Sgiwsiwch fi, rhaid i mi fynd i roi bwyd i’r gath.  Gawn ni sgwrs eto …

Golygfa 5

Mynedfa ym Mhrifysgol Bangor

Melangell yn canu’r gloch, a daw’r Dderbynwraig at y cownter.

Arno  mae Tystysgrif Bwrdd yr Iaith.

MEL:               Bore da.  Fedrwch chi ’nghyfeirio fi i Ganolfan Bedwyr?

DERB:             I’m sorrey ?

MEL:               Chwilio am Ganolfan Bedwyr.

DERB:             English.

MEL:               (Amyneddgar, positif, siarad yn araf er mwyn helpu Dysgwyr) Chwil-io am Gan-ol  …

DERB:              I’m sorrey, you have to speak English.

Melangell yn rhoid gif yp, ac yn mynd i brynu tocyn lotri.

DIWEDD

  

Dyma Drôns i Fôn

16 Tach

Sylwer, nid ‘Dyma Ddrôns’ ond  ‘Dyma Drôns’.   Rydym yn sôn, nid am yr adar angau sy’n codi aden o Aberporth, ond am fath arbennig o drywsus nofio gwrth-ymbelydrol sydd wedi ei ddyfeisio gan gwmni o Japan ac sydd, yn ôl yr adroddiadau, yn gwerthu fel slecs yn y wlad honno.  Medd pennawd yn y Daily Telegraph:   ‘Radiation-proof pants, Japan’s latest fashion’.  Mae’r wisg wedi ei gwneud o ‘bio-rwber’, ac addewir y bydd yn eich amddiffyn wrth ichi sblashio yn y moroedd ôl-Fukushima.

Yn awr, beth amdani?  A ellir perswadio’r gwneuthurwyr, tybed, i agor ffatri ym Môn?  Oni fyddai’n cyd-fynd yn dda â Wylfa B, oni fyddai gwerthiant parod yn y fan a’r lle, ac oni  fyddai’n hwb i’r iaith?  Rhywbeth ar gyfer Parc Gwyddonol Menai?

 Dyna’n jôc fach ni am heddiw. Gwamalrwydd o’r naill du yn awr.

Rwyf wedi dyfynnu Geoffrey Lean o’r blaen ar y blog hwn.  Yn annisgwyl efallai gan un o golofnwyr rheolaidd y Telegraph, bydd ganddo yn wastad sylwadau golau a deallus ar faterion amgylcheddol.  Yn ei ysgrif, 10 Hydref, mae’n ei gweld hi’n ddigrif braidd fod  ‘Canghellor Torïaidd, hyrwyddwr marchnadau rhydd ac amddiffynnydd sofraniaeth genedlaethol, yn ymffrostio ei fod yn “caniatáu” …  i wlad dotalitaraidd Gomiwnyddol godi atomfeydd ym Mhrydain.’  A gair neis am ‘crefu ar’ yw’r ‘caniatáu’, meddai’r colofnydd.

‘Felly’ (cyfieithu), ‘bydd rhan helaeth o ddiwydiant niwclear tra sensitif Prydain – a darddodd o raglen y fom atomig – yn ymarferol berthyn i ddau bwer estron, un yn elyn traddodiadol hynaf Prydain, y llall yn wrthwynebydd chwerw yn y Rhyfel Oer.  Ychydig o genhedloedd eraill a fyddai’n breuddwydio am ganiatáu’r fath beth – ac yn sicr nid Tsieina.  Onid yw Mr. Osborne yn gweld y gallai hyn fod ychydig yn … ymbelydrol, ddywedwn ni?’

Ac roedd y Canghellor, medd yr ysgrif, yn hanner caniatáu’r pwynt. Heb y buddsoddion o Ffrainc a Tsieina, addefodd, y trethdalwr Prydeinig fyddai’n talu.  Ond pam y trethdalwyr, gofyn Geoffrey Lean, gan ateb ei gwestiwn ei hun yn syth: am nad  yw buddsoddwyr Prydeinig bellach am roi eu harian yn y fan hon. 

A throi at gyhoeddiad go wahanol i’r hen D.T., dyma ddyfyniad bach o Heddwch, cylchgrawn yr Ymgyrch Ddiarfogi Niwclear yng Nghymru (rhifyn Hydref-Gaeaf 2013).   Philip Steele sy’n ysgrifennu, ac isetholiad Môn yw’r testun:

‘O, roedd yr etholiad yn gybolfa lwyr. Tal Michael, Llafur, oedd y mwyaf pro-niwclear a chollodd yn wael. Dyna wers.  Safai’r Rhyddfrydwr gwrth-niwclear Stephen Churchman dros blaid bro-niwclear, a phrin y cyfeiriodd at Wylfa B. Roedd Rhun ap Iorwerth, sy’n frwd o blaid ynni niwclear, yn sefyll dros blaid wrth-niwclear, Plaid Cymru.   Ar ôl ennill, o leiaf dywedodd y bydd yn gwrando ar PAWB, sy’n fwy nag a wnaeth ei ragflaenydd erioed. Roedd yr ymgeisydd gwrth-niwclear Katherine Jones yn sefyll dros blaid wrth-niwclear.  Mae’r fath gysondeb yn ddigon i ddrysu dyn!’

 

Chwilio am Ffasgiaid

15 Tach

Richard Wyn Jones, ‘Y Blaidd Ffasgaidd yng Nghymru’. Plaid Cymru a’r cyhuddiad o Ffasgaeth (Gwasg Prifysgol Cymru, £14.99).

Atgof chwithig am Eisteddfod Genedlaethol Casnewydd, 2004. Ar y pnawn Gwener yr oedd cyfarfod ym Mhabell y Cymdeithasau dan nawdd y mudiad ymreolaeth Cymru Ymlaen. Yn y gadair yr oedd Archesgob Cymru, y Parchedicaf Barry Morgan, a’r siaradwyr oedd John Griffiths (AC Dwyrain Casnewydd), Laura McAlister (Athro Gwleidyddiaeth, a chyn-ymgeisydd Plaid Cymru) a Dr. Richard Wyn Jones, awdur y llyfr dan sylw. Daeth tyrfa dda. Siaradodd John Griffiths yn fyr a phwrpasol o sgript Gymraeg. Yna daeth Ms. McAlister. Dechreuodd am ryw bum munud yn Gymraeg, ond yna dywedodd ei bod am droi i’r Saesneg, gan fod ganddi bwyntiau pwysig yn dilyn. Gan gofio’r rheol, dechreuodd rhai ohonom fwmian, ac aeth y mwmian yn weiddi ‘Hai hei! Rheol Gymraeg!’  ‘Byddwch yn gwrtais nawr,’ meddai’r Archesgob  – wrth y gwrthdystwyr, yn lle cywiro’r siaradwraig.  Gweiddi’n uwch. ‘Byddwch yn deg nawr,’  meddai’r cadeirydd, wrthym ni eto. Cododd Eleri Carrog, gan egluro’n deg a phwyllog fod y cyfarfod, yn ôl ei dealltwriaeth hi, yn un a hysbysebwyd fel rhan o raglen yr wythnos ar y Maes, ac y dylai felly ddod o dan y rheol iaith.  Ar ei thraws daeth llais o gefn y babell, ‘Sit down you fascist!’  Llais cyfarwydd rywsut. Ie choelia’ i byth, llais gyda’r mwyaf adnabyddus yng ngwleidyddiaeth Cymru!  Cliw ichi: Sosialydd Gwyrdd Ewropeaidd.  Cliw arall: yn nes atom, un o’r Dwsin Doeth a oedd i foderneiddio’r Eisteddfod. Cododd rhyw ddeg i ddwsin ohonom a mynd allan, gan golli anerchiad RWJ:   ymddiheuriadau iddo, ar ôl naw mlynedd.  O’m blaen i yr oedd rhesaid o wleidyddion Plaid Cymru, yn eistedd a’u pennau i lawr. Cawsom ddarllen yn y Western Mail drannoeth  y byddai perchennog y Llais, o’i ran ei hun, wedi galw’r heddlu i daflu’r Ffasgwyr o’r Maes.

Yn awr, mae cael eich gweld fel gwrth-Ffasgydd yn beth Chwith-saff i’w wneud, fel clodfori Aneurin Bevan, cytuno â Raymond Williams, neu wahodd Nelson Mandela i’ch ‘Swper Delfrydol’.  Fe’i bwriedir i blesio rhyw gynulleidfa Chwith-saff y tybir ei bod yn bodoli yn rhywle, does neb yn siŵr iawn ble, efallai rywle tua’r Cymoedd.  Neu gall fod yng Nghaerdydd.  Neu hyd yn oed yn Aberystwyth.  Gwyddom hefyd am y defnydd trosiadol neu ‘ysgafn’ o’r geiriau Ffasgaeth, Ffasgaidd a Ffasgwyr, fel yn ‘Ffasgydd iaith’, ‘Ffasgydd gwyrdd’ a ‘Ffasgydd pabi coch’.  A chwedl RWJ, bydd wardeiniaid traffig a dyfarnwyr pêl-droed yn ‘Ffasgiaid’ ar dro!

Ond nac oedwn yn rhy hir gyda gwamalrwydd.  Fel y pwysleisir ar ddechrau’r  ymdriniaeth, nid oes cyhuddiad gwaeth, yn wleidyddol na moesol, na’r cyhuddiad o Ffasgaeth.  Mae hela Ffasgwyr yn wasanaeth llesol, angenrheidiol, ac mae dau fath ohono: hela hen Ffasgiaid a hela Ffasgiaid newydd  Y math cyntaf yw dal a galw i gyfrif gyn-droseddwyr rhyfel a rhai gormeswyr eraill a wnaeth fawr ddifrod yn eu gwledydd ac yn y byd. Pob nerth, tra bydd un dihiryn yn aros, i dîm Simon Wiesenthal a phawb sydd ar yr un berwyl.  Y gwaradwydd wedyn yw fod llywodraethau yn gwrthod mynd â’r mater ymhellach. Bythol anghlod i Jack Straw a’r llywodraeth Lafur am ollwng Pinochet yn rhydd.  A ble roedd Kim Howells, gweinidog llywodraeth, y diwrnod hwnnw?   Yr ail fath yw cadw llygad am weithgarwch Ffasgaidd yn ein cymdeithas ni heddiw, a cheisio lladd peth felly yn yr egin, y gwasanaeth a wnaeth y  cylchgrawn Searchlight ers bron i hanner canrif, a bellach ei wefan.  Fe godir y cwestiwn yn aml, os  Ffasgiaid, pam nad Comiwnyddion? Oes, mae tebygrwydd mawr, fel y sylwyd yn ddigon aml, o ran yr effeithiau os nad y cymhellion.  Ond gan fynd heibio i rai gwahaniaethau eraill, nodaf yn unig y gwahaniaeth hwn. Dyfais deallusion oedd Comiwnyddiaeth, peth wedi ei osod oddi uchod mewn amgylchiadau eithriadol iawn. Yr oedd y gwrthryfel yn ei erbyn yn rhwym o ddigwydd hwyr neu hwyrach.  Peth gwerinol, cynghreddfol, yn codi oddi isod, yw Ffasgaeth, a gall godi mewn unrhyw gymdeithas os na sethrir ef yn syth.  Fel y dengys dameg Lord of the Flies, cymerwch unrhyw ddyrnaid o fechgyn ysgol heb neb i’w gwastrodi; buan iawn y cyfyd y bwli ei ddwrn, ac y dengys y dwl ei genfigen tuag at y galluog.

A chanrif y Ffasgwyr y tu ôl inni, ond a’r feirws yn barhaol bresennol dan yr wyneb, mae gwasanaeth angenrheidiol arall hefyd, sef yr hyn a rydd y gyfrol hon,  ystyried cyhuddiadau o Ffasgaeth a daflwyd at hwn ac arall, a barnu a ydynt yn gyfiawn. Taflwyd rhai ohonynt at Blaid Cymru, a deil hynny i ddigwydd yn achlysurol.  Os yw’r cyhuddiadau’n wir, medd RWJ, yna mae mwyafrif y Cymry Cymraeg erbyn hyn wedi bwrw’u coelbren gyda phlaid Ffasgaidd. Os nad ydynt yn wir, ‘rhaid ystyried beth y mae’r ailadrodd cyson yn ei ddweud wrthym am natur gwleidyddiaeth a diwylliant gwleidyddol Cymru.’

Casgliad y llyfr yw nad oes, ac na bu, achos i’w ateb. Wedi dweud na allaf ond cytuno, a’m bod yn edmygu’r drafodaeth am ei chrynoder, ei heglurder a’i phendantrwydd, cydiaf mewn dau bwynt yn unig, i godi ambell gwestiwn ac efallai i gynnig golwg fach ychydig yn wahanol.

§

(1)    ‘Tri ymosodiad nodedig’.   Geiriau RWJ yw’r isbennawd hwn.  Sôn yr ydym am dri datganiad gan dri Chymro  o sylwedd ac o safle yn ystod yr Ail Ryfel Byd (tt. 3-13). Mi fentraf fod cyhuddiadau aml, aml  y pryd hwnnw yn y wasg Saesneg yng Nghymru, os nad o bleidio Hitler a Mussolini bob tro, o leiaf o annheyrngarwch i achos Prydain. Gallwn roddi bet, petaem yn edrych hen ffeiliau’r Western Mail, y byddai rhywbeth i’r perwyl ynddo bron bob dydd, fel y mae’n fet go sicr y bydd rhywbeth gwrth-Gymraeg ynddo yfory. Ond yn ychwanegol at hyn dyma dri datganiad ‘ym mhen ucha’r farchnad’, fel y dywedir, dau ohonynt yn nau gylchgrawn Cymraeg syber Y Traethodydd a’r Llenor.

Hen gadno cyfrwys oedd y Prifathro Syr Emrys Evans, awdur ysgrif ‘Y Rhyfel a’r Dewis’ yn Y Llenor, Haf 1941.  Wrth ei darllen eto, yr un yw fy nheimlad ag wrth ei darllen gyntaf, flynyddoedd lawer yn ôl: ei bod yn ddatganiad golau ac argyhoeddiadol o’r safbwynt Chwigaidd a Phrydeingar, ar wahân i un frawddeg lle’r aeth dros ben llestri gan wylltio Saunders Lewis i sgrifennu dychangerdd fer, chwyrn ‘Y Gelain’, sy’n delweddu Syr Emrys fel ‘llyffant du’.  Beth oedd cymhelliad y Prifathro, wn i ddim.  Pam yr oedd hi mor bwysig argyhoeddi’r athrawon a’r gweinidogion a fyddai’n darllen Y Llenor?  Ni allaf ond derbyn ei fod yn dweud yr hyn yr oedd yn ei gredu, a barnaf fod crynodeb RWJ o’i safbwynt yn un cywir: ‘cyhuddo’r Blaid Genedlaethol o gyd-gerdded  â Ffasgaeth yr oedd yn hytrach na’i chyhuddo o fod yn blaid Ffasgaidd yn ei hawl ei hun.’

Awdur yr ail ymosodiad oedd Dr. Thomas Jones (Rhymni a Choleg Harlech), cyn-ysgrifennydd y Cabinet, dyn a chanddo gysylltiadau Almaenig a Nazïaidd go agos ei hun tan yn union cyn y rhyfel. Gwnaeth ei sylwadau gerbron Cymmrodorion Caerdydd ym 1942, mewn  anerchiad yr oedd ganddo ddigon o feddwl ohono i’w gyhoeddi wedyn fel ‘The Native Never Returns’ yn ei gyfrol o’r un enw (1946).  Ateb i hwn yw ysgrif D. J. Williams, ‘Y Ddau Ddewis’, yn y gyfrol Saunders Lewis, Ei Feddwl a’i Waith, gol. Pennar Davies (1950).  Ni wnaf ond dyfynnu dyfarniad cryno RWJ ar ddadl Thomas Jones, ‘sydd mor gloff nes ei bod yn anodd ei chymryd o ddifrif’.  Gall y darllenydd ofyn a yw’n cytuno, ar ôl darllen tt. 4-7.

Yn drydedd, dyma ysgrif  ‘Cymru Gyfan a’r Blaid Genedlaethol Gymreig’ yn Y Traethodydd, Gorffennaf 1942, gan y Parchedig Gwilym Davies, hyrwyddwr mawr Cynghrair y Cenhedloedd a phererindotwr i Genefa cyn y rhyfel, ysbrydolwr ‘Neges Heddwch Plant Cymru i’r Byd’ a lluniwr cyfansoddiad UNESCO.  ‘Twyll resymu’, ‘cors anonestrwydd deallusol’, ‘hurt bost’, ‘cwbl bisâr’, ‘cwbl gyfeiliornus’, ‘digywilydd o hyf’, ‘celwydd oer, bwriadus’ – dyna rai o eiriau RWJ amdani.  Anodd yn wir yw meddwl yn wahanol, ac iawn yw gofyn, petai hi’n ysgrif ar unrhyw fater arall ac yn cynnwys y fath nifer o osodiadau di-sail, disylwedd, enllibus, a fyddai’r Traethodydd wedi ei chyhoeddi?  Ond ymddengys bod yr Hen Gorff bryd hynny mor falch o’r cyfraniad hwn gan Fedyddiwr fel y mynnodd ei gyhoeddi wedyn fel pamffled.  Beth yn y byd mawr oedd y cymhelliad, tybed?  Pwy a dreiddia i feddwl y Cyfundeb?

Fe ddown wedyn at gyfraniad W.J. Gruffydd i’r drafodaeth neu’r ffrae.  Os iawn y deallaf, mae RWJ yn trin hwn fel rhywbeth ychwanegol, a gwahanol, i ‘dri ymosodiad nodedig’ Evans, Jones a Davies.  Dyna sy’n gywir, ac rwy’n falch mai felly y’i gwelir.  Sôn yr ydym am yr ysgrif  ‘Mae’r Gwylliaid ar y Ffordd’, Y Llenor, Hydref 1940. Dewisais gynnwys hon yn y casgliad yr wyf newydd ei olygu, Eira Llynedd ac Ysgrifau Eraill gan W.J. Gruffydd,  er mwyn i ddarllenwyr heddiw gael barnu yn ei chylch. (A rhaid imi ymddiheuro yma am ei chamddyddio’n ‘1941’.)  Nid taflu’r cyhuddiad o Ffasgaeth y mae Gruffydd, ac nid pardduo’r Blaid y byddai ef ei hun, petai wedi cofio talu ei aelodaeth, yn dal yn Is-lywydd arni!   Yn hytrach, mae’r cymhelliad yn un Gruffyddaidd mynych, rheolaidd yn wir – ac un y gallwn, os ydym yn dewis, ei weld fel cymhelliad obsesiynol ac eithafol hunanganolog  – ‘fy ngwneuthur fy hun yn ddealladwy i’m cydwladwyr’. Efallai fod Gruffydd yn un drwg am newid ei feddwl  – gwnaeth enw felly – ond yma o leiaf y mae’n cyfiawnhau’r newid, yn esbonio’n glir a chydag angerdd pam, er gwaethaf greddf, tuedd ac argyhoeddiad y ffordd arall,  y daeth ef i’r un casgliad â’r mwyafrif mawr, na ellid unrhyw fath o gyfaddawd â llywodraeth Hitler. Nid yw’n ymwneud â dadl yr heddychwr; gwyddom y byddai Gruffydd ymhlith y cyntaf i gydnabod dilysrwydd honno, – er ei fod yn dal, yn annisgwyl braidd, mai rheswm crefyddol yn unig a all fod yn sail iddi.  Ar dir strategaeth yr oedd Saunders Lewis, yn ysgrifau wythnosol ‘Cwrs y Byd’,  yn galw am heddwch o gyfaddawd.  A oes rhywun heddiw, ac a fu rhywun oddi ar ddiwedd y rhyfel, yn credu y byddai hynny wedi gweithio?  Nid yw gofyn y cwestiwn yn gyfystyr â chyfiawnhau mewn unrhyw fodd holl fesurau Churchill tuag at fuddugoliaeth ddiamod.

Oedaf ennyd â chwestiwn a allai fynd yn un mawr a chymhleth. Gwêl RWJ yn ysgrif Emrys Evans, a mwy fyth yn ysgrif Gruffydd, ‘ragfarn wrth-Gatholig’. Onid mater o gydnabod ffaith sydd yn y ddwy? Gwreiddiodd a ffynnodd Ffasgaeth mewn gweriniaethau (pwysleisiaf y gair) â’u crefydd yn Gatholig neu Uniongred.  Lledodd drwy’r Almaen Brotestannaidd  o Fafaria Gatholig, lle dechreuodd yr unben refru a chael gwrandawiad. Beth am yr Eidal? meddech.  Ie, brenhiniaeth oedd yr Eidal mewn enw pan ddechreuodd Il Duce ar ei gampau; newidiodd ef hi yn Republica Italiana.  De’r Almaen, Awstria, yr Eidal, Sbaen, Portiwgal, Rwmania, Pwyl, Hwngari, Groeg, dyna dir ffrwythlon Ffasgaeth a lled-Ffasgaeth, gydag elfen gref yn Ffrainc a fu’n fwy na pharod i ‘agor y llifddorau’, chwedl Gruffydd, pan ddaeth y cyfle. Syrthiodd y gweriniaethau cyfandirol un ar ôl y llall  – neu ‘gyda’i gilydd’ fyddai’n well disgrifiad efallai – gan eithrio’r Swistir a oedd â’i gwleidyddiaeth geidwadol unigryw ei hun, a hefyd ei mantais ddaearyddol o ran amddiffyn ei ffiniau. Un weriniaeth Gatholig sydd nad aeth yn unbennaeth yn fy oes i.  Iwerddon yw honno. Llwyddodd y breniniaethau Protestannaidd (pwyslais ddwywaith eto) i wrthsefyll, ac eithrio drwy gael eu goresgyn fel yn achosion Norwy a Denmarc; gyda hwy rhaid cyplysu gweriniaeth hanner-yn-hanner (yn grefyddol) Tsecoslofacia.  Sefydlodd y breniniaethau, ar batrwm Lloegr, yr egwyddor fawr o wahanu a gwahaniaethu rhwng y wladwriaeth a’r llywodraeth.  Dyna a wnaeth yn bosibl y radd o ddemocratiaeth sydd gennym, er y bu raid disgwyl yn ddigon hir iddi ddod i unrhyw fath o aeddfedrwydd.  Methu â chydnabod hynny yw methu â chydnabod camp y Piwritaniaid neu’r Seneddwyr yn yr ail ganrif ar bymtheg, a gwelaf yma ddadl sy’n gwrthbwyso pob dadl wrth-frenhinol.

Gellid dadlau’n hir. Gyferbyn â chyfaddawdu, bargeinio ac yn aml cydweithio eiddgar y Babaeth â’r unbenaethau, a chyferbyn â’i hanfod awdurdodaidd hi ei hun, mae’n iawn gosod record wrth-Ffasgaidd anrhydeddus rhai Catholigion unigol.  Edmygaf safiad rhai Catholigion hefyd – ynghyd â safiad Archesgob Cymru, gan imi gyfeirio ato o’r blaen – ar fater nes atom, sef y Mesur Trosglwyddo Organau: mesur torfolaidd (collectivist), adweithiol a gwrth-ddyneiddiol, yn tarddu mewn sentiment. Distaw iawn fu’r cyrff a’r eglwysi Ymneilltuol, hyd y gwn i, yn y mater hwn.

Dau bwynt pellach yngl^yn ag ysgrif Gruffydd.

Meddir: ‘O ystyried mai yn 1940 yr ysgrifennwyd ac y cyhoeddwyd y llith, cyfnod pan oedd Hitler a Mussolini yn eu hanterth, trawiadol ac arwyddocaol yw i Gruffydd roddi llawer mwy o sylw ynddi i ran Ffrainc a Chatholigiaeth yn yr Adwaith nag i Natsïaeth a Ffasgaeth.’ Arwyddocaol, ie, ond dealladwy ac nid amhriodol.  Ffrengig oedd cysylltiadau yr hyn a welai Gruffydd, yn fwy cam na chymwys mae’n debyg, fel ‘Plaid yr Adwaith’ yng Nghymru. A chytunaf â’r haneswyr hynny a farnodd mai yn ‘helynt Dreyfus’ yn y 1890au y mae tarddiad yr hyn y daethom ni i’w adnabod fel Ffasgaeth Ewropeaidd yr ugeinfed ganrif. Mae rhan Ffrainc, gwlad na bu erioed yn gwbl gysurus â democratiaeth, a rhan carfan o’i phoblogaeth, a oedd hefyd yn cynnwys rhai o’r prif lenorion Catholig, yn fawr iawn mewn creu trychineb eu cenhedlaeth.  (Gweler fy Rhagymadrodd i Eira Llynedd, tt. 23-4.)

Yna fe ddyfynnir clo ysgrif Gruffydd:   ‘A chofiwn yn anad dim, fod eisoes yn y wlad hon ddynion sydd a’u dwylo ar y llif-ddorau yn barod i’w hagor, fel yr agorwyd hwy yn yr Iseldiroedd a Norwy a Ffrainc. Seithennin, saf di allan.’  Yr oeddwn i bob amser wedi rhyw gymryd mai Prydain yw’r ‘wlad hon’, fel mor aml ar lafar.  Mae rhywbeth yn dweud wrthyf o hyd mai dyna ydyw, ac mai cyfeirio y mae Gruffydd at bobl mewn safleoedd dylanwadol o fewn y Deyrnas neu’r Sefydliad Prydeinig a fyddai’n barod i droi côt pe deuai hi i’r gwaethaf. Efallai fy mod yn methu.

Pan oedd Gruffydd yn ysgrifennu am y ‘Gwylliaid’, gyda phethau i’r un perwyl yn rhai o ‘Nodiadau’r Golygydd’, ni wyddai y deuai yn fuan isetholiad am sedd seneddol Prifysgol Cymru, gyda’r cyfle mawr iddo ef wireddu’r hyn a fu’n rhyw fath o freuddwyd ganddo oddi ar ei ieuenctid.  Pen draw’r stori yw isetholiad Ionawr 1943.  Drwy gyfrwng stori fer y gellir ei darllen ar y blog hwn (archif Mai) yr wyf wedi cynnig rhyw fath o ddehongliad o’r episod chwerw a niweidiol honno. Rwy’n awgrymu y gallai tro bychan, gyda gweithredu di-oed, fod wedi ei throi’n episod gadarnhaol.

§

(2)   Y niwed a wnaed.  Diau y byddai’n neisiach i bobl fel chwi a minnau, ddarllenwyr y blog, petai ambell un o arweinwyr cenedlaetholdeb Cymreig, yn y blynyddoedd rhwng y ddau ryfel, heb ddweud ambell beth. Fe’u dywedwyd, a dyna fo.  A dengys RWJ gyda digon o enghreifftiau fod pethau tipyn mwy anghyfrifol a mwy anfad wedi eu dweud gan Churchill, Lloyd George ac eraill yn yr un amgylchiadau heb ennyn unrhyw  waradwydd o gwbl.

Yn ymarferol, faint o ddrwg a wnaed?  Llawer, barna RWJ.  ‘Cyfres o haeriadau, non-sequiturs a bygythiadau’ oedd anerchiad Dr. Thomas Jones.  Ond ‘ergyd drom iawn i’r Blaid Genedlaethol’. Bu’r cyhuddiad ‘Ffasgaidd’ ‘yn faen melin am ei gwddf fyth er hynny.’  Mater gwahanol, ond cysylltiedig, fu polisi swyddogol y Blaid o ‘niwtraliaeth’ yn ystod yr ail ryfel.  ‘Ysywaeth, costiodd safiad y Blaid yn y degawd o ryfela rhwng canol y 1930 a chanol y 1940au yn ddrud iawn iddi’n wleidyddol.’   Ond gadewch inni ofyn eto, faint o niwed, yn etholiadol — sef yr unig beth o bwys yn y diwedd  – a wnaeth y ddau beth?  Beth petawn i’n dweud ‘dim llawer’?  Yn wir, beth petawn i’n dweud ‘dim o gwbl’?  Arf hwylus i wleidyddion Llafur, pan fyddent yn cofio a phan na allent feddwl am ddim arall, fu’r cyhuddiad ‘Ffasgaidd’.  Ni chredaf iddo effeithio ar drwch yr etholwyr o gwbl.  O’r ddau, mi allaf gredu fod y cysylltiad â heddychaeth wedi costio mwy i’r Blaid  na’r cysylltiadau honedig adain-dde.  I fath arbennig o feddwl, a hwnnw’n feddwl pur gyffredin, nid peidio ag ymladd Ffasgaeth oedd y pechod, ond peidio ag ymladd o gwbl, peidio â gwisgo’r siwt, peidio â bod yn un â’r mwyafrif mawr, mawr, a thrwy hynny fwrw  peth amheuaeth ar ddoethineb neu foesoldeb y mwyafrif hwnnw. Efallai y byddai  cymhariaeth â Phlaid Genedlaethol yr Alban o gymorth yma.  Hyd y gwn, ni thaflwyd y naill gyhuddiad na’r llall ryw lawer ati hi, y Ffasgaidd na’r pasiffistaidd: ond tebyg iawn fu ei hynt i eiddo Plaid Cymru am ddau ddegawd, er gwaethaf llwyddiant annisgwyl a byrhoedlog yn etholaeth Motherwell ar ddiwedd y rhyfel. Cafodd William Wolfe bleidlais dda yn  isetholiad West Lothian yn 1962, arwydd o bethau i ddod efallai. Ond 14 Gorffennaf 1966 yng Nghaerfyrddin fu’r ysgytwad mawr.  Hwnnw a barodd y bydd refferendwm yn yr Alban y flwyddyn nesaf, beth bynnag ei ganlyniad.

Yn hanes Plaid Cymru fe fu  – ac y mae o hyd  – broblemau llawer dyfnach nag unrhyw gyhuddiadau di-sail  y gallodd gwrthwynebwyr eu taflu ati.  Mi enwaf ddwy.  (1)  Ei gwiriondeb hi ei hun.  Plaid a lwyddodd, drwy ei pholisi cau ysgolion, i fforffedu ar un trawiad hanner ei chefnogaeth yng Ngwynedd.  (2) Caledwch y talcen.  Ar ôl ei ddarllen a’i ystyried lawer, caf hi’n anodd iawn anghytuno â llyfr deallus a doeth Anthony D. Smith, The Ethnic Origins of Nations (1986).   Mae ganddo dair rhestr o bobloedd, tri chategori, oll o fewn gwladwriaethau a heb fod yn wladwriaethau eu hunain.   Yn y naill ben mae’n gosod y Fflandryswyr, y Catalwniaid  – a’r Albanwyr. Dyma inni genhedloedd, meddai.  Yn y pen arall fe wêl y Sorbiaid a’r Galisiaid . ‘Ethnies’ y mae’n galw’r rhain, pobloedd, grwpiau ethnig a chanddynt hunaniaethau digon gwydn hefyd, ond heb erioed groesi’r trothwy hwnnw a’n galluoga i ddweud ‘cenedl’ yn ddiamod. Ond rywle rhwng y ddwy hyn, mewn darlun yr addefa ei fod yn un digon symudliw a chymysglyd, rhydd restr arall eto: Y Sikhiaid, y Naga, y Cwrdiaid, y Sisiliaid, y Corsicaniaid, y Llydawiaid  – a’r Cymry.  Ie, ‘Gymry, pe baech chwi’n genedl’, meddai Waldo, a chaed trawiadau cyffelyb gan Gwenallt, S.L. ac eraill, yn addef yr ansicrwydd.  Gallwn, wrth gwrs,  ddefnyddio ‘cenedl’ fel rhyw law-fer o hyd, am gymuned ag iddi rai, o leiaf, o briodoleddau cenedl.  Os ydym ‘genedlaetholwyr’ yr ydym yn ceisio rhoi rhyw sylwedd i’r enw, ac yr ydym yn derbyn bod yn rhaid wrth beirianwaith llywodraeth, mesur o ymreolaeth, bach neu fawr, er mwyn diogelu’r hunaniaeth ddiwylliannol.  Ond gwyddom yn ein calonnau fod rhywbeth hanfodol yn eisiau yn yr hunaniaeth honno, sef y parodrwydd cyson, greddfol, difeddwl-ddwywaith i’w hamddiffyn ei hun

Bydd pleidlais yr Albanwyr y flwyddyn nesaf yn penderfynu llawer.  Un canlyniad posibl fyddai gorfodi’r Cymry, yng ngeiriau anfarwol Harri Webb, ‘i ymdeithio wysg eu cefnau tuag at annibyniaeth’.  A fyddem yn barod ac yn atebol?  A fyddai gennym yr adnoddau meddyliol?  Pwy yn y byd mawr, o blith ein gwleidyddion, a allai roi’r arweinia

Dylai fod yn amlwg fy mod yn gwerthfawrogi’r llyfr hwn. Mi ddywedaf ‘gobeithio y bydd darllen arno’, er gwybod nad oes fawr o ddarllen ar ddim byd deallol yn Gymraeg y dyddiau hyn.  Trueni na byddai’r Arglwydd Morgan (yr Athro Kenneth O. Morgan)  wedi cael cyfle i’w ddarllen cyn gwneud rhai gosodiadau hanner-gwir a hanner-pôb yn rhifyn cyfredol The Welsh Agenda.  Cystal hefyd bod yr Arglwydd arall,  y croesgadwr dewr gwrth-Ffasgaidd o Nant Conwy, yn ei ddarllen. Efallai ei fod wedi gwneud eisoes.  Ond pa warant na rydd arno, fel ar gynifer o bethau, ei ddehongliad honco ei hun?

Wrth y Dwsin …

14 Tach

 

Sôn am yr Eisteddfod, rhaid inni beidio ag anghofio’r hen Ddwsin Doeth.

Hyd yma, crynodebau’r wasg a’r cyfryngau sy gennym o argymhellion y Dwsin.  Mae’r adroddiad cyfan yn llaw’r llywodraeth ar hyn o bryd.  Cymerwn y daw i ddwylo’r Eisteddfodwyr — sef, yn yr achos hwn, aelodau’r Llys — yn y man.  O’m rhan fy hun, er bod yn well gen i fel rheol gael darn o bapur o’m blaen, byddwn yn ddigon bodlon derbyn yr adroddiad drwy’r We, peth a fyddai’n arbed cryn gost i’r Eisteddfod.

Mae swyddogion y Brifwyl wedi croesawu’r adroddiad.  Ai rhyw gwrteisi neu ddiplomyddiaeth oedd y diolch hwn am beth na ofynnodd yr Eisteddfod erioed amdano, ynteu a synhwyrwn yma hefyd ochenaid o ryddhad nad oedd dim byd gwirioneddol drafferthus yn yr argymhellion?

Gwnaed yn eglur o’r dechrau nad oedd y Dwsin i ymhel â’r rheol Gymraeg, er y gallwn feddwl am un neu ddau o’u plith a allasai ddymuno gwneud. Bu tipyn o fwmian am safle parhaol, dau safle parhaol, rhai safleoedd parhaol, – ond yn y diwedd dyma argymell o blaid y drefn bresennol o deithio.

Dyna, hyd y gwelaf o’r pellter hwn, y peth mwyaf yn yr adroddiad, ac roedd yn ddiddorol sylwi ar driniaeth y cyfryngau ohono.  Yr Eisteddfod i ddal i deithio am fod y Dwsin yn dweud, dyna’r neges y tueddwyd i’w rhoi.  Gwahanol, mi gredaf, yw dealltwriaeth Eisteddfodwyr – a dealltwriaeth y Llys, y Cyngor a’r Bwrdd  Rheoli hefyd, mi ddaliaf i gredu:   yr Eisteddfod i ddal i deithio am mai gŵyl deithiol yw hi. Yr un modd: rheol Gymraeg am mai gŵyl Gymraeg yw hi.  

Ymatebodd Cymdeithas yr Iaith hefyd.  ‘Rydyn ni’n croesawu’r ffaith y bydd yr Eisteddfod yn parhau fel un symudol.’   Dyma osodiad camarweiniol iawn, ac am ei fod mor gamarweiniol rhaid  dweud eto: mae’r ‘ffaith’ yn ffaith, nid oherwydd argymhelliad y Dwsin, ond am mai dyna natur yr Eisteddfod.

Beth arall sydd yna, tuag at y ‘moderneiddio’ hwnnw yr oedd Leighton Andrews yn awyddus i’w weld pan alwodd ef y Deuddeg?   ‘Mwy o gydweithio â’r Urdd a sefydliadau eraill’?  Mae cydweithio yn rhan o hanfod yr Eisteddfod erioed, tref o wahanol gymdeithasau, mudiadau, sefydliadau yw’r Maes bob blwyddyn.  Ond gwylier rhag gorfodi perthynas rhy ffurfiol rhwng yr Eisteddfod a’r Urdd; dau anifail gwahanol ydynt, ac mae gan yr Urdd ei heisteddfod. ‘Cystadlaethau apelgar, cyfoes a blaengar’?  Cwbl ddiystyr, fel bron bob defnydd o’r gair ‘cyfoes’.   ‘Penodi Cyfarwyddwr Artistig’?   Mae gan yr Eisteddfod ei system, wedi ei gosod ar sylfeini digon cadarn, ac yn esblygu o hyd yng ngoleuni profiad. Hanfod  y system dda hon yw mai’r Pwyllgor Gwaith Lleol, drwy ei is-bwyllgorau, sy’n pennu cynnwys artistig yr Eisteddfod, gyda’r Cyngor a’i is-bwyllgorau yntau yn cynghori, yn gwneud ambell argymhelliad, yn cysoni a rheoleiddio’r gyffredinol.  Mae gan yr Eisteddfod ei threfniadaeth, lwyddiannus at ei gilydd, gyda’r Cyfarwyddwr bellach yn ben arni.  Pa ddiben lled-addo arian ychwanegol tuag at beth nad yw’r Eisteddfod wedi gofyn amdano na, hyd yma, wedi teimlo’r angen amdano?

Mae’r Dwsin am weld llywodraeth leol a gwladol yn cyfrannu mwy o arian.   Fe wyddom beth ddywed yr awdurdodau lleol, yr esgid yn gwasgu.  O  ran llywodraeth Cymru, fe ddywedodd Carwyn Jones y bydd yn ystyried yr adroddiad, ac ystyried a fydd arian.  Amser a ddengys a  fydd Carwyn yr un mor selog â Leighton dros y Tasglu a’i waith.  Babi Leighton oedd y Tasglu.  Trident yw babi Carwyn.

Pan glywsom gyntaf am y Dwsin, ‘Tipyn o Jôc’, medd yr hen G.A.   Nid yw’n debyg o newid ei feddwl ar sail yr hyn a welodd hyd yma.  Yr oedd Cyfarwyddwr Gŵyl y Gelli yn un o’r Dwsin.  Beth am sefydlu Tasglu i gynghori Gŵyl y Gelli sut i’w gwneud ei hun yn fwy deniadol i bobl heb ddiddordeb mewn llyfrau?  Neu Dasglu i gynghori Undeb Rygbi Cymru, sut i wneud rygbi’n fwy apelgar i bobl heb unrhyw ddiddordeb mewn rygbi?   Peth i Eisteddfodwyr yw’r Eisteddfod.  Nid yw pob Cymro’n Eisteddfodwr.  Mae llai o Eisteddfodwyr am fod llai o Gymry.  Cynyddu a chryfhau’r Cymry yw’r dasg, ac oddi ar ddatganoli yr ydym, yn llywodraeth a phobl, wedi brasgamu i’r cyfeiriad arall.       

Dywed datganiad yr Eisteddfod:   ‘Bydd yr ymateb hwn [sef ymateb y Llywodraeth] a’r adroddiad ei hun yn mynd gerbron Bwrdd Rheoli a Chyngor yr Eisteddfod, ac yn dilyn y trafodaethau mewnol hyn byddwn yn cyhoeddi ein hymateb i’r adroddiad.’   Gobeithio nad oes yma anghofio’r sicrwydd a roddwyd fis Ebrill mai’r Llys fydd biau penderfynu.

 

Cofio 1914

13 Tach

 

Bydd hen eiriau bach, fel ‘am’ ac ‘i’ (arddodiaid) weithiau’n peri trafferth i lunwyr penawdau Cymraeg.  Ceir pethau fel ‘Gwynt Mawr am Chwythu’ – a all fod yn iawn, wrth gwrs, ond inni bersonoli Morys y Gwynt a rhoi cymhelliad iddo.

‘Yr Eisteddfod i gofio’r Rhyfel Byd Cyntaf’ medd pennawd GOLWG 360, 28 Hydref.  Roedd yr ‘i’ yn cyfleu un ai (a) bod yr Eisteddfod wedi penderfynu, ac yn sicr yn mynd i wneud, neu (b) ei bod hi i fod i wneud, dan orchymyn neu gyfarwyddyd i wneud.  Gan i Elfed Roberts, Cyfarwyddwr yr Eisteddfod, adrodd na wyddai ef ddim oll am y peth, roedd yn amlwg nad oedd (a) yn wir.   Ac ni allai (b) fod yn wir, gan nad oedd neb mewn sefyllfa i orchymyn yr Eisteddfod.  Yr oedd y Prif Weinidog, Carwyn ‘Trident’ Jones, yn cymryd ei fod ef yn y sefyllfa honno pan ddywedodd y bydd dydd Llun Eisteddfod Sir Gâr 2014  yn cynnwys ‘cyfres o ddigwyddiadau wedi eu seilio ar thema’r Rhyfel Mawr’. Â phwy yr oedd Carwyn wedi bod yn trafod cyn gwneud gosodiad o’r fath?   Â rhywun o’r Eisteddfod, yn lleol neu’n ganolog?

Ymhen rhyw ddeuddydd yr oedd yr ‘i’ ym  mhennawd GOLWG 360  wedi ei newid yn ‘am’.  Ni allai hyn chwaith fod yn  wir.  Go brin y byddai’r Eisteddfod wedi gwneud penderfyniad mewn amser mor fyr, heb gyfarfod o’r Llys na’r Cyngor na dim byd.

Dyfalu yr wyf, ond mae’n debygol iawn y bydd yr Eisteddfod yn dymuno gwneud rhywbeth i ddwyn i gof drychineb a thrasiedi 1914-18.  Gallwn ddisgwyl  hefyd y bydd yr Eisteddfod yn ei wneud mewn modd gweddus a phriodol.  Yr hyn nad oes arni ei angen yw cyngor neu anogaeth llywodraeth sydd, fel prif nod ei pholisi, yn gwahodd llongau Trident i angori yng Nghymru.

§

Ond beth yw ‘gweddus a phriodol’ yn y cyd-destun llethol drist hwn?  Nid oes osgoi difrifwch yr hanes, ond gwyddom fel y gall difrifwch droi’n goeg-dduwioldeb, fel yn seremonïau drudfawr y wladwriaeth, ac yn wir droi’n addoliad o’r wladwriaeth ei hun. Tybed nad trwy ryw driniaeth ddychanol, yn ysbryd Blackadder neu Oh What Lovely War! y down nesaf at y gwir, a thybed nad oes yma rywbeth i’r Eisteddfod ei ystyried ?

O gymryd yr agwedd hon, fe ddown at wirionedd anghysurus iawn.  Dywedwn a fynnom am ddrygoni Blackadder, naifder Capten Darling a thwpdra’r Cadfridog uwch eu pennau, y casgliad anochel yw na buasai rhyfel o gwbl onibai am daeogrwydd Baldrick.  Hogiau cyffredin, wrth y cannoedd o filoedd ar draws y gwledydd, a benderfynodd ddechrau Awst 1914 eu bod yn barod amdani, ac — er mwyn bod yn rhan ohoni — eu bod yn barod i’w gosod eu hunain dan orchymyn y dosbarthiadau mwy breintiedig, eu hen ormeswyr.  Wedyn y daeth y gwleidyddion, y cyfalafwyr, y pregethwyr – a’r merched – i mewn.  Ni ellir byth esgusodi John Williams, Brynsiencyn, ond rhaid cofio mai darparu ar gyfer marchnad a oedd yn bodoli eisoes yr oedd yntau.  Hysteria torfol yn codi o eigion calonnau gwerinoedd ar y ddwy ochr oedd y Rhyfel Byd Cyntaf, ac mae ceisio’i lawn esbonio yn waith poenus ac anodd o hyd.  (Drwy gyfrwng stori, fe geisiodd yr hen G.A., orau y gallai,  gael rhyw olwg ar sut y gallai pethau fod wedi digwydd.   Mae’r chweched stori yn y gyfrol Camu’n Ôl yn ceisio darlunio’r hysteria’n cydio mewn treflan yng Nghymru, un a gafodd yr haint yn o ddrwg; ac mae’r stori olaf yn ceisio dirnad sut y daeth cenhedlaeth o ddynion ifainc diwylliedig a chall, mwy deallus na ni ar sawl cyfrif,  i wneud penderfyniad hollol wirion.)

§

Cwestiwn pellach, a chwestiwn perthnasol i lywodraeth Lafur, yw sut y dylai sosialwyr gofio’r gyflafan fawr.   Gellir cofio: (a)  safiad ambell unigolyn, fel Gwenallt, yn erbyn y rhyfel ar dir sosialaidd;   (b) penderfyniad anrhydeddus John Burns, yr unig aelod Llafur, i ymddiswyddo o gabinet Asquith; (c)  ymgais Keir Hardie i droi’r llanw o fewn ei etholaeth ei hun.  Ond wrth goffáu’r olaf, dyma ni wyneb yn wyneb eto â phenwendid etholwyr Merthyr ac Aberdâr, ysfa hunanddinistriol mewn gwerin.

§

Down yn ôl at yr Eisteddfod.  Rwy’n rhagdybio eto y gŵyr hi’n iawn sut i drin y mater.  Dylai’r Eisteddfod wrthod unrhyw arian gan y llywodraeth wedi ei ddynodi ar gyfer y coffâd, a dylai wrthod trafod y peth o gwbl gyda’r llywodraeth.  Byddai’n dda cael penderfyniad clir gan y Llys i’r perwyl hwn.